Whalesbook
SpaceX च्या IPO मध्ये तब्बल **$100 बिलियन** इतकी रिटेल गुंतवणूक झाली, तर चीनमधील काही कंपन्यांच्या IPO ला **$400 बिलियन** पेक्षा जास्त बोली लागल्या. हा मोठा फरक फक्त कंपनीच्या मूल्यामुळे नसून, मार्केटच्या कार्यपद्धतीतील फरकांमुळे आहे. चिनी IPO मध्ये लॉटरीसारखी बिडिंग सिस्टीम आणि जास्त लिव्हरेजमुळे (Leverage) ऑर्डर बुक फुगतात. या स्ट्रक्चरल फरकांना समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
काय घडले?
Space Exploration Technologies Corp. (SpaceX) ने नुकत्याच आपल्या इनिशियल पब्लिक ऑफरिंग (IPO) द्वारे $100 बिलियन पेक्षा जास्त रिटेल गुंतवणूकदारांचे लक्ष वेधून घेतले. जागतिक स्तरावर ही एक मोठी रक्कम असली तरी, चीन आणि हाँगकाँगमध्ये नुकत्याच झालेल्या IPO च्या तुलनेत ही मागणी कमी होती. उदाहरणार्थ, MetaX Integrated Circuits Shanghai Co. च्या IPO ला $444 बिलियन पेक्षा जास्त बोली लागल्याचे वृत्त आहे, तर हाँगकाँग-आधारित बबल-टी चेन Mixue Group ने $230 बिलियनची मागणी आकर्षित केली.
आकडेवारीत एवढा फरक का?
गुंतवणूकदारांसाठी, मोठी ऑर्डर बुक म्हणजे कंपनीच्या शेअर्सना प्रचंड मागणी आहे, असे वाटू शकते. मात्र, IPO बाजाराची रचना सर्वत्र सारखी नसते. चीनमध्ये, IPO प्रक्रिया बऱ्याचदा लॉटरीसारखी चालते. गुंतवणूकदार पूर्ण रक्कम आगाऊ न भरता मोठ्या बोली लावू शकतात. यामुळे, अर्जावर पैसे गमावण्याचा धोका कमी असल्याने, रिटेल गुंतवणूकदार अनेकदा प्रत्येक IPO मध्ये बोली लावतात, या आशेने की त्यांना शेअर्स मिळतील जे पहिल्या दिवशी जास्त दराने विकले जातील. यामुळे एकूण ऑर्डर बुक वाढते.
हाँगकाँगमध्ये, लिव्हरेजचा (Leverage) वापर हे मुख्य कारण आहे. अनेक रिटेल गुंतवणूकदार IPO अर्जांची रक्कम वाढवण्यासाठी ब्रोकरकडून मार्जिन लोन घेतात. पुढील मोठी टेक्नॉलॉजी कंपनी चुकवण्याची भीती यामागे आहे. जेव्हा लिव्हरेजचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो, तेव्हा प्रत्यक्ष रक्कम कमी असूनही ऑर्डर बुकची एकूण रक्कम अब्जावधी डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. हे अमेरिका किंवा भारतीय बाजारांपेक्षा खूप वेगळे आहे, जिथे रिटेल IPO अर्जांसाठी आगाऊ पेमेंट आणि लिव्हरेज वापरावर अधिक निर्बंध आहेत.
भू-राजकीय आणि तंत्रज्ञानाचा पैलू
मागणीतील हा फरक आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि सेमीकंडक्टर क्षेत्राशी संबंधित जागतिक वातावरणाशी देखील जोडलेला आहे. अमेरिकेच्या संवेदनशील तंत्रज्ञानावरील निर्बंधांमुळे SpaceX मध्ये चीन आणि हाँगकाँगच्या गुंतवणूकदारांना गुंतवणूक करता आली नाही. यामुळे, अमेरिकन टेक कंपन्यांना जागतिक प्रतिष्ठा असली तरी, स्थानिक पातळीवर त्यांची पोहोच मर्यादित राहते. दुसरीकडे, चीनमधील गुंतवणूकदार देशांतर्गत टेक आणि AI पुरवठा साखळी कंपन्यांमध्ये पैसे ओतत आहेत, कारण त्यांना स्थानिक धोरणे आणि सरकारी पाठिंब्याचा फायदा मिळेल असे वाटते.
गुंतवणूकदार हे कसे वाचू शकतात?
वैयक्तिक गुंतवणूकदारांसाठी, मोठी ऑर्डर बुक पाहून कंपनीच्या मूलभूत ताकदीचा अंदाज लावणे चुकीचे ठरू शकते. $400 बिलियनची बोली मिळवणारा IPO हा $100 बिलियनची बोली मिळवणाऱ्या IPO पेक्षा 'चांगला' किंवा 'अधिक मौल्यवान' असतोच असे नाही. अनेकदा, फरक हा 'खेळाच्या नियमां'मध्ये असतो - म्हणजेच, किती लिव्हरेजला परवानगी आहे आणि बोली लावणे किती सोपे आहे.
IPO चे मूल्यांकन करताना, केवळ सबस्क्रिप्शन रेशो (Subscription Ratio) न पाहता, व्यवसायाचे मॉडेल, व्हॅल्यूएशन (Valuation) आणि दीर्घकालीन कमाईची क्षमता यावर लक्ष केंद्रित करा. जास्त सबस्क्रिप्शन आकडे कधीकधी चुकीची सुरक्षिततेची भावना देऊ शकतात, विशेषतः जर ते सट्टेबाजीच्या लिव्हरेजमुळे वाढले असतील, जे अपेक्षित नफा न मिळाल्यास पटकन नाहीसे होऊ शकते.
गुंतवणूकदारांनी काय ट्रॅक करावे?
पुढे, गुंतवणूकदारांनी नियामक संस्था IPO मागणी कशी व्यवस्थापित करतात यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. विविध प्रदेशांतील नियामक संस्था जास्त सट्टेबाजीला प्रतिबंध घालण्यासाठी मार्जिन कर्ज आणि रिटेल बिडिंगबाबतचे नियम वारंवार बदलतात. तसेच, AI क्षेत्रातील लिस्टेड टेक कंपन्यांच्या कामगिरीवर लक्ष ठेवा, कारण यामुळे अशा IPO ची मागणी कायम राहील की नाही हे ठरेल. जागतिक लिस्टिंगमध्ये गुंतवणूक करताना स्थानिक बाजारातील बारकावे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून फुगलेल्या ऑर्डर बुकच्या हायकडे (Hype) बळी पडणार नाही.