सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) ने केलेल्या ताज्या अभ्यासात एक धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. त्यानुसार, आर्थिक वर्ष 2026 मध्ये इक्विटी डेरिव्हेटिव्ह्ज (F&O) सेगमेंटमध्ये ट्रेडिंग करणाऱ्या 87.7% रिटेल ट्रेडर्सना निव्वळ तोटा झाला आहे. या सर्व ट्रेडर्सचे एकूण नुकसान ₹91,685 कोटींच्या घरात गेले आहे.
तेजी-मंदीचे गणित आणि सायकोलॉजी...
SEBI च्या अहवालानुसार, डेरिव्हेटिव्ह्ज ट्रेडिंगमधील तोटा केवळ बाजारातील अस्थिरतेमुळे (Volatility) नाही, तर ट्रेडर्सच्या मानसिकतेतील काही चुकांमुळेही होत आहे. अनेक ट्रेडर्स 'लॉटरी'सारखे कमी किमतीचे ऑप्शन्स निवडतात, ज्यात तोट्याची शक्यता जास्त असते. याशिवाय, जास्त आत्मविश्वास आणि नफ्याचे श्रेय स्वतःला तर तोट्याचे कारण बाजाराला देणे, या सवयीही तोटा वाढवतात.
अनुभवानुसार वाढतो तोटा?
अहवालात एक धक्कादायक बाब समोर आली आहे. बाजारात जास्त काळ टिकून राहिल्याने नफ्याची शक्यता वाढत नाही, उलट तोटा होण्याची शक्यता वाढते. एक वर्षाचा अनुभव असलेल्या 91% ट्रेडर्सना तोटा झाला, तर चार वर्षांपेक्षा जास्त अनुभव असलेल्या 96.5% ट्रेडर्सनी नुकसान सोसले. यावरून असे दिसते की, अनेक ट्रेडर्स शिकण्याऐवजी तोट्यातील पोझिशन्समध्ये आणखी गुंतवणूक करत आहेत.
प्रोफेशनल खेळाडू विरुद्ध रिटेल ट्रेडर्स
हा अभ्यास रिटेल ट्रेडर्स आणि प्रोफेशनल ट्रेडर्स यांच्यातील तफावतही दर्शवतो. जिथे रिटेल ट्रेडर्स सातत्यपूर्ण नफा मिळवण्यासाठी संघर्ष करत आहेत, तिथे प्रोप्रायटरी ट्रेडिंग डेस्क (Proprietary Trading Desks) आणि फॉरेन पोर्टफोलिओ इन्वेस्टर्स (FPIs) F&O सेगमेंटमधून मोठा नफा कमावत आहेत.
तरुण वर्ग आणि जास्त ट्रेडिंगची जोखीम
FY26 मध्ये प्रति तोटा होणारा ट्रेडर सरासरी ₹1.17 लाखांच्या नुकसानीत होता. विशेषतः 30 वर्षांखालील तरुण ट्रेडर्सचे प्रमाण 43% होते आणि या गटातील 89% ट्रेडर्सना तोटा झाला. या वयोगटातील जास्त ट्रेडिंगची सवय आणि भांडवलाच्या तुलनेत जास्त उलाढाल (Turnover) हे तोटा होण्याचे मुख्य कारण असल्याचे समोर आले आहे.
SEBI ची नवी रणनीती
या समस्यांवर मात करण्यासाठी SEBI आता केवळ धोक्याचे इशारे (Risk Warnings) देण्यापलीकडे जाऊन काही नवीन पावले उचलत आहे. ट्रेडर्सना मदत करण्यासाठी 'बिहेवियरल नजेस' (Behavioral Nudges) म्हणजेच वर्तणुकीशी संबंधित सूचना देण्याचा विचार आहे. यामध्ये लॉगिन करताना नफा-तोट्याचे स्पष्ट स्टेटमेंट दाखवणे, नवीन ट्रेडर्ससाठी टेस्ट घेणे आणि स्वतःहून तोट्याची मर्यादा निश्चित करणे यांसारख्या उपायांचा समावेश आहे. याचा उद्देश डेरिव्हेटिव्ह्ज ट्रेडिंगला केवळ 'लॉटरी' न मानता एक शिस्तबद्ध व्यवहार बनवणे आहे.