कंपन्यांचा फसवा डाव! विक्री वाढल्याचे भासवून कर्ज कसे लपवतात?

काही कंपन्या कर्ज लपवण्यासाठी आणि वाढीचा आभास निर्माण करण्यासाठी विक्री आणि परत खरेदी (Sale-and-Buyback) करारांचा वापर करत आहेत. या माध्यमातून खरं तर कर्जाला महसूल (Revenue) म्हणून दाखवलं जातं.

विक्री वाढवण्याचा फसवा मार्ग

आक्रमक आर्थिक लक्ष्ये पूर्ण करण्यासाठी कंपन्या अनेकदा अकाउंटिंगच्या अशा पद्धती वापरतात, ज्यामुळे खरी विक्री आणि फायनान्सिंग डील (Financing Deal) यातील फरक अस्पष्ट होतो. सामान्य विक्रीमध्ये वस्तूंचे मालकी हक्क कायमस्वरूपी हस्तांतरित केले जातात. मात्र, काही कंपन्या वस्तू विकून काही काळातच त्या परत विकत घेण्याचा करार करतात. याला ‘बाय-बॅक अरेंजमेंट’ (Buy-back Arrangement) म्हणतात. या व्यवहारात, कंपनी विकलेल्या वस्तूंच्या मोबदल्यात महसूल (Revenue) म्हणून नोंद करते. पण प्रत्यक्षात, वस्तू परत येणार असल्याने हा खरा व्यवहार नसून, एका कर्जासारखाच प्रकार असतो. यातून कंपन्या आपले कर्जावरील अवलंबित्व लपवतात आणि आपण अपेक्षेपेक्षा जास्त वेगाने व्यवसाय वाढवत असल्याचा आभास निर्माण करतात.

महसूल ओळखण्यातील धोक्याची सूचना (Red Flags)

गुंतवणूकदारांनी कंपनीच्या महसुलाच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन करताना काही गोष्टींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. एक स्पष्ट संकेत म्हणजे, जेव्हा कंपनीची विक्री वाढत असते, पण ऑपरेशनल कॅश फ्लो (Operating Cash Flow) स्थिर असतो किंवा कमी होतो. याचा अर्थ, कंपनी कागदावर महसूल नोंदवत असली तरी, प्रत्यक्षात रोख रक्कम अपेक्षित प्रमाणात मिळत नाहीये.

याशिवाय, ‘अकाउंट्स रिसीव्हेबल’ (Accounts Receivable) म्हणजे कंपनीला येणे असलेली रक्कम, जर विक्रीच्या तुलनेत खूप वेगाने वाढत असेल, तर कंपनीला पैसे वसूल करण्यात अडचणी येत आहेत किंवा ते आक्रमक बिलिंग पद्धती वापरत आहेत, असे समजू शकते. वर्षाच्या शेवटी विक्रीत मोठी वाढ होणे आणि त्याच वेळी इन्व्हेंटरी (Inventory) कमी न होणे, हे देखील संशयास्पद आहे. याचा अर्थ, ग्राहकांना बिल केले गेले असले तरी, वस्तू प्रत्यक्षात वितरित झाल्या नसतील किंवा स्वीकारल्या गेल्या नसतील.

ऑडिटर रिपोर्ट्सचे विश्लेषण

अनेकदा ऑडिटर (Auditors) हे धोके वार्षिक अहवालातील ‘की ऑडिट मॅटर’ (Key Audit Matter) विभागात नमूद करतात. गुंतवणूकदारांनी अकाउंटिंग पॉलिसीजकडे (Accounting Policies) बारकाईने लक्ष द्यावे. ‘बिल-अँड-होल्ड’ (Bill-and-hold) विक्री, जिथे बिल होऊनही वस्तू विक्रेत्याकडेच राहतात, किंवा ‘कॉन्ट्रॅक्ट लायबिलिटीज’ (Contract Liabilities) सारख्या संज्ञांकडे लक्ष द्यावे. या संज्ञा अनेकदा अशा सेवांसाठी आगाऊ शुल्क आकारण्याशी संबंधित असतात, ज्या अद्याप वितरित व्हायच्या आहेत. अशा प्रकारे, कंपन्या सध्याचा नफा वाढवण्यासाठी भविष्यातील जबाबदाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करू शकतात, ज्यामुळे भविष्यात कंपनीच्या आर्थिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे, आर्थिक स्टेटमेंटमधील नोट्स (Notes to the financial statements) तपासल्यास, कंपनीची वाढ खरी आहे की केवळ अकाउंटिंग ॲडजस्टमेंटमुळे (Accounting Adjustments) आहे, याचे स्पष्ट चित्र मिळू शकते.