भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आता ₹10 आणि ₹20 च्या नोटा पॉलिमरपासून बनवण्याचा विचार करत आहे. या नव्या नोटा जास्त टिकाऊ आणि सुरक्षित असतील. लवकरच याच्या चाचण्या (Field Trials) सुरू होणार आहेत.
पॉलिमर नोटांमागचा उद्देश:
RBI चा मुख्य उद्देश चलनाची टिकाऊपणा वाढवणे हा आहे. सध्याच्या कागदी नोटा लवकर खराब होतात आणि त्यांना बदलण्याचा खर्चही जास्त येतो. पॉलिमर नोटा साधारणपणे कागदी नोटांपेक्षा 2.5 ते 4 पट जास्त काळ टिकतात. या नोटा पाणी आणि ओलाव्याला अधिक प्रतिरोधक असतात. तसेच, यात सुरक्षिततेसाठी पारदर्शक खिडक्यांसारखे (Transparent Windows) वैशिष्ट्ये वापरता येतात, ज्यामुळे बनावट नोटा बनवणे कठीण होते.
सरकारी मंजुरी आणि तयारी:
सरकारने या प्रकल्पाला मंजुरी दिली असून, प्रत्येक डिझाइनच्या 1 अब्ज नोटा पायलट प्रोजेक्ट म्हणून छापल्या जातील. पुढील आर्थिक वर्ष 2027-28 पर्यंत या नोटा मोठ्या प्रमाणावर चलनात आणण्याचे नियोजन आहे.
टेंडर प्रक्रिया सुरू:
यासाठी लागणाऱ्या पॉलिमर सबस्ट्रेट्स (Polymer Substrates) खरेदी करण्याकरिता भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) ने जागतिक स्तरावर कंपन्यांकडून निविदा मागवल्या आहेत. इच्छुक पुरवठादारांना 18 ऑगस्ट 2026 पर्यंत आपले अर्ज सादर करावे लागतील.
खर्च आणि आव्हानं:
पॉलिमर नोटा छापण्याचा खर्च कागदी नोटांपेक्षा 30% ते 60% जास्त आहे. मात्र, नोटा कमी वेळा बदलाव्या लागल्याने दीर्घकाळात खर्च वाचण्याची अपेक्षा आहे. RBI ला या वाढीव उत्पादन खर्चाचा आणि दीर्घकालीन बचतीचा समतोल साधावा लागेल.
मागील प्रयत्न आणि भविष्यातील दिशा:
गेल्या 15 वर्षांत भारतात पॉलिमर नोटा आणण्याचे काही प्रयत्न यापूर्वीही झाले होते, पण तांत्रिक अडचणींमुळे ते थांबले होते. मात्र, यावेळेस चाचण्यांमधून त्या अडचणींवर मात करण्याची अपेक्षा आहे. सध्याच्या कागदी नोटा चलनात राहतील आणि लगेच बदलल्या जाणार नाहीत. टेंडर प्रक्रियेचा निकाल आणि चाचण्यांमधील यश यावर पुढील वाटचाल अवलंबून असेल.