नोएडा येथे एका ५६ वर्षीय माजी विमा व्यावसायिकाला नोकरी गमावल्यानंतर आणि वयामुळे येणाऱ्या अडचणींमुळे आता Porter या लॉजिस्टिक प्लॅटफॉर्मवर डिलिव्हरी पार्टनर म्हणून काम करावे लागत आहे. ही कथा कॉर्पोरेट क्षेत्रातील अनुभवी लोकांचा उत्पन्नासाठी गिग इकॉनॉमीकडे वाढता कल दर्शवते.
गिग इकॉनॉमीकडे अनुभवी लोकांचा कल
भारतातील लेबर मार्केटमध्ये एक नवीन ट्रेंड दिसून येत आहे. टाटा एआयए लाईफ इन्शुरन्स कंपनीत १४ वर्षे काम केल्यानंतर, मनोज (नाव बदललेले) नावाच्या ५६ वर्षीय व्यक्तीला २०२३ मध्ये नोकरी गमवावी लागली. कॉर्पोरेट जगात वयानुसार किंवा आरोग्याच्या कारणांमुळे पुन्हा नोकरी मिळवणे कठीण झाल्यावर, त्यांनी आता Porter सारख्या लॉजिस्टिक प्लॅटफॉर्मवर डिलिव्हरी पार्टनर म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली आहे. त्यांची ही कहाणी अनेक ज्येष्ठ कर्मचाऱ्यांची व्यथा दर्शवते, ज्यांना वयामुळे किंवा इतर कारणांमुळे कॉर्पोरेट नोकऱ्यांमध्ये परत जाणे शक्य होत नाहीये.
कॉर्पोरेट क्षेत्रातील वास्तव
आजच्या वर्कफोर्समध्ये वयानुसार होणारा भेदभाव (Ageism) ही एक मोठी समस्या आहे. मनोज यांच्यासारखे अनेक अनुभवी व्यावसायिक, ज्यांनी आपले संपूर्ण करिअर एकाच क्षेत्रात घालवले आहे, त्यांना आता गिग वर्कसारख्या प्लॅटफॉर्मवर अवलंबून राहावे लागत आहे. Porter, जी Resbird Technologies च्या मालकीची आहे, हजारो लोकांना त्वरित कमाईची संधी देते. मात्र, पारंपरिक नोकऱ्यांप्रमाणे इथे सामाजिक सुरक्षा (Social Security) आणि करिअरमध्ये प्रगती (Career Progression) यांसारख्या गोष्टींचा अभाव आहे.
गिग वर्कची आव्हाने
अनेक लोकांसाठी, गिग वर्क हे तात्काळ गरजा पूर्ण करण्याचे एक माध्यम बनले आहे. पण या क्षेत्रात शारीरिक कष्टाचे प्रमाण जास्त आहे आणि उत्पन्नही निश्चित नसते. मनोज यांना प्रत्येक डिलिव्हरीमागे ₹40 मिळतात, जे या क्षेत्रातील कमी मार्जिन आणि अस्थिरता दर्शवते. या वयात डिलिव्हरीसारखे शारीरिक श्रम करणे आरोग्यासाठीही धोकादायक ठरू शकते, ज्यामुळे नोकरीच्या इतर स्थिर संधी उपलब्ध नसताना गिग प्लॅटफॉर्मवर अवलंबून राहावे लागते.
कॉर्पोरेट पुनर्रचनेचा परिणाम
कॉर्पोरेट कंपन्या अनेकदा खर्च कमी करण्यासाठी पुनर्रचना (Restructuring) करतात. यात जास्त पगार घेणाऱ्या वरिष्ठ कर्मचाऱ्यांना काढून टाकून त्यांच्या जागी तरुण किंवा कमी पगाराचे कर्मचारी आणले जातात. अशा वेळी, ज्यांच्याकडे पुरेसा सुरक्षा नेट (Safety Net) नाही, अशा व्यावसायिकांसाठी चांगले पर्याय उरत नाहीत. तंत्रज्ञानातील वेगवान बदल आणि कॉर्पोरेट कार्यक्षमतेच्या उपायांमुळे, भारतातील मध्यम ते वरिष्ठ स्तरावरील करिअरच्या टिकाऊपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
बाजारावर होणारा परिणाम
गुंतवणूकदार आणि बाजार विश्लेषक अनेकदा अशा लेबर ट्रेंड्सवर लक्ष ठेवतात, कारण ते अर्थव्यवस्थेच्या स्थितीचे सूचक असू शकतात. कुशल व्यावसायिकांचा गिग वर्ककडे वाढता कल हे औपचारिक नोकरी बाजारातील मोठ्या समस्या दर्शवू शकतो. यात इंडस्ट्रीच्या गरजा आणि वाढत्या वयाच्या कर्मचाऱ्यांची कौशल्ये किंवा पगाराच्या अपेक्षा जुळत नसणे, यासारख्या गोष्टींचा समावेश असू शकतो. भारत आपल्या लास्ट-माईल लॉजिस्टिक्ससाठी गिग इकॉनॉमीवर अवलंबून असताना, या प्लॅटफॉर्म्सवर लोकांना स्थिर आणि समान उत्पन्न मिळवून देण्याची क्षमता तपासली जाईल.