क्विक कॉमर्सचं महायुद्ध: जिओ-मार्टची वेगळी खेळी, ब्लिंकइट-ॲमेझॉन-फ्लिपकार्ट स्पर्धेत!

क्विक कॉमर्स मार्केटमध्ये वाढती स्पर्धा

भारतातील क्विक कॉमर्स (Quick Commerce) क्षेत्रात सध्या मोठी वाढ आणि गुंतवणूक दिसून येत आहे. या बाजारात तीव्र स्पर्धा असल्याने, प्रत्येक प्रमुख कंपनी आपले वेगळे डावपेच आखत आहे. जरी बाजारात वेगवान वाढ दिसत असली, तरी नफा मिळवताना कंपन्यांचे दृष्टिकोन भिन्न आहेत.

जिओ-मार्टचे वेगळे मॉडेल: स्टोअर नेटवर्कचा आधार

रिलायन्स रिटेलचे जिओ-मार्ट (JioMart) सध्या एक अनोखी रणनीती वापरत आहे. Q4 FY26 मध्ये त्यांनी दररोज सरासरी 20 लाख ऑर्डर्सची नोंद केली आहे. मागील तिमाहीच्या तुलनेत यात 29% वाढ झाली असून, वर्षा-दर-वर्षाच्या तुलनेत 300% पेक्षा जास्त वाढ आहे. त्यांची स्ट्रॅटेजी ही केवळ डार्क स्टोअर्सवर अवलंबून न राहता, रिलायन्सच्या 3,100 पेक्षा जास्त फिजिकल स्टोअर्सचा (जसे की स्मार्ट बाजार) वापर करण्यावर आधारित आहे. या मॉडेलमुळे प्रतिस्पर्ध्यांच्या तुलनेत भांडवली खर्च (capital costs) कमी असू शकतो. रिलायन्स इंडस्ट्रीज (RELIANCE.NS) चे मार्केट कॅप जवळपास ₹18.48 ट्रिलियन आहे. गोल्डमन सॅक्सने (Goldman Sachs) या शेअरची टार्गेट प्राईस ₹1,910 ठेवली आहे, तर मॉर्गन स्टॅन्लीने (Morgan Stanley) ₹1,803 चा अंदाज दिला आहे. तथापि, Q4 FY26 च्या निकालांमध्ये रिटेलमधील मार्जिन प्रेशरमुळे नफ्यात घट दिसून आली.

ब्लिंकइटची नफा वाढवण्याची खेळी आणि ग्राहकसंख्या

तीव्र स्पर्धेतही ब्लिंकइट (Blinkit - ZOMATO.NS चा भाग) सातत्याने ग्राहकांना आकर्षित करत आहे. Q4 FY26 मध्ये, त्याची नेट ऑर्डर व्हॅल्यू (NOV) वर्षाला 95.4% ने वाढली आणि स्टोअर नेटवर्क 2,243 ठिकाणी पोहोचले. मासिक ऍक्टिव्ह युजर्सची संख्या दुप्पट होऊन 2.72 कोटी झाली. मात्र, सरासरी ऑर्डर व्हॅल्यू (average order value) ₹665 वरून घसरून ₹525 झाली आहे, जे अधिक वेळा लहान ऑर्डर्स येण्याचे संकेत देते. कंपनीने Q4 FY26 मध्ये ₹37 कोटींचा ऍडजस्टेड EBITDA (Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation, and Amortization) नोंदवला, ज्यामुळे ऑपरेशनल कार्यक्षमतेत सुधारणा दिसून येते. ब्लिंकइट 1 सप्टेंबर 2025 पासून इन्व्हेंटरी-लेड मॉडेलवर (inventory-led model) स्विच करण्याची योजना आखत आहे, ज्यामुळे त्यांना उत्पादनांवर चांगले नियंत्रण मिळेल आणि दीर्घकालीन प्रॉफिट मार्जिन वाढेल. Eternal Ltd. ने Q4 FY26 मध्ये ₹174 कोटींचा नेट प्रॉफिट नोंदवला, तर रेव्हेन्यू वर्षाला 196.5% ने वाढला.

डार्क स्टोअर्सचा विस्तार: ॲमेझॉन आणि फ्लिपकार्टची मोठी चाल

ॲमेझॉन (Amazon) आणि फ्लिपकार्ट (Flipkart) सारखे ई-कॉमर्स दिग्गज डार्क स्टोअर्सच्या विस्तारावर मोठी गुंतवणूक करत आहेत. ॲमेझॉन भारतात शेकडो नवीन डार्क स्टोअर्स आणि 1,000 हून अधिक मायक्रो-फुलफिलमेंट सेंटर्स उघडण्याची योजना आखत आहे. फ्लिपकार्टची मिनट्स (Minutes) सेवा 2026 पर्यंत 1,500 डार्क स्टोअर्स उघडण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. हा डार्क स्टोअर्सचा वेगाने विस्तार करण्याची रणनीती जिओ-मार्टच्या विद्यमान स्टोअर्स वापरण्याच्या मॉडेलच्या अगदी उलट आहे.

बाजाराचे मोठे चित्र आणि तीव्र स्पर्धा

भारतातील एकूण ई-कॉमर्स मार्केट 2026 पर्यंत $225.9 बिलियन पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्यामध्ये क्विक कॉमर्सचा वाटा सुमारे 15% असेल. इंटरनेट आणि स्मार्टफोनचा वाढता वापर हे या वाढीचे प्रमुख कारण आहे. मात्र, या विस्तारामध्ये प्रचंड स्पर्धेमुळे कंपन्यांना आक्रमक डिस्काउंटिंगचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे काही ठिकाणी 'पुअर-क्वालिटी ग्रोथ' (poor-quality growth) होत आहे, अशी टिप्पणी ब्लिंकइटच्या सीईओने केली आहे.

नफ्याच्या मार्गातील आव्हाने

डार्क स्टोअर नेटवर्क तयार करण्यासाठी ॲमेझॉन आणि फ्लिपकार्ट सारख्या कंपन्यांना मोठ्या गुंतवणुकीची आणि ऑपरेशनल कौशल्याची गरज आहे. हजारो युनिट्सची देखभाल आणि सातत्याने डिस्काउंटिंगमुळे दीर्घकालीन नफ्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. याउलट, जिओ-मार्टचे मॉडेल कमी भांडवली खर्चाचे असल्याने ते अधिक फायदेशीर ठरू शकते. कंपन्यांना केवळ मार्केट शेअर मिळवून थांबायचे नाही, तर त्यातून सातत्यपूर्ण नफा मिळवणे आवश्यक आहे, जे या वेगवान आणि स्पर्धात्मक क्षेत्रात टिकून राहण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.