भारतातील एक्सोटिक पेट्सची (Exotic Pets) बाजारपेठ वेगाने वाढत आहे. २०२४ मध्ये ही बाजारपेठ अंदाजे **₹350 कोटी** ($42.6 दशलक्ष) पर्यंत पोहोचली आहे आणि २०३० पर्यंत **₹630 कोटी** ($75.8 दशलक्ष) पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. सरपटणारे प्राणी, पक्षी यांसारख्या प्रजातींची मागणी वाढत असली तरी, या क्षेत्रात मोठे नियमन आव्हान, अवैध तस्करी आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी झुनोटिक रोगांचा धोका आहे.
काय घडलंय?
भारतातील एक्सोटिक पाळीव प्राण्यांची (Exotic Pets) बाजारपेठ एक मोठी इंडस्ट्री म्हणून उदयास आली आहे. २०२४ मध्ये तिचे मूल्य अंदाजे ₹350 कोटी ($42.6 दशलक्ष) इतके आहे. उद्योग तज्ञांच्या अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत हा आकडा ₹630 कोटी ($75.8 दशलक्ष) पर्यंत पोहोचू शकतो, ज्यात वार्षिक 10.2% दराने वाढ अपेक्षित आहे. शहरी भागात स्टेटस सिम्बॉल म्हणून पाहिल्या जाणाऱ्या एक्सोटिक प्राण्यांमध्ये (सरपटणारे प्राणी, पक्षी, सस्तन प्राणी आणि अपृष्ठवंशीय प्राणी) वाढती आवड हे या विस्ताराचे मुख्य कारण आहे. मात्र, हे व्यावसायिक वाढ कायदेशीर आणि नियामक त्रुटींच्या (Regulatory Gaps) पार्श्वभूमीवर होत आहे. अधिकृत व्यापार, अवैध तस्करी आणि संघटित गुन्हेगारी टोळ्यांचा यात समावेश असल्याचे अहवाल सूचित करतात.
कायदेशीर आणि नियामक परिस्थिती
भारताची सध्याची कायदेशीर चौकट, प्रामुख्याने वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 नुसार चालते. या कायद्याला या उदयोन्मुख क्षेत्राच्या आकारामुळे आव्हान मिळत आहे. CITES-सूचीबद्ध प्रजातींसाठी काही सुधारणा झाल्या असल्या तरी, एक्सोटिक प्राण्यांच्या मालकी, प्रजनन आणि ट्रॅसेबिलिटी (Traceability) नियंत्रित करण्यासाठी व्यापक राष्ट्रीय धोरणाचा अभाव असल्याचे तज्ञ सांगतात. प्रमाणित ब्रीडर परवाने (Breeder Licenses) आणि स्पष्ट ट्रॅकिंग यंत्रणांच्या अभावामुळे, कायदेशीररित्या प्रजनन केलेल्या प्राण्यांमध्ये कधीकधी वन्यजीवितून पकडलेले प्राणी मिसळले जातात. या पारदर्शकतेच्या अभावामुळे अधिकाऱ्यांसाठी अंमलबजावणी आणि देखरेख करणे कठीण होते.
पर्यावरणीय आणि सार्वजनिक आरोग्याचे धोके
व्यवसाय आणि कायदेशीर पैलूंच्या पलीकडे, या व्यापारातून भारताची स्थानिक जैवविविधता (Biodiversity) आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी स्पष्ट धोके निर्माण झाले आहेत. एलिंगर गॅर (Alligator Gar) आणि ग्रीन इगुआना (Green Iguana) सारख्या परदेशी आक्रमक प्रजातींच्या (Invasive Alien Species) परिचयामुळे स्थानिक परिसंस्थांना धोका निर्माण झाला आहे, कारण हे प्राणी स्थानिक प्रजातींना विस्थापित करू शकतात. याव्यतिरिक्त, एक्सोटिक प्राणी कॅफे आणि पेटिंग झूलची वाढती लोकप्रियता झुनोटिक रोग (Zoonotic Diseases) प्रसाराचा धोका वाढवते. सॅल्मोनेला (Salmonella), एव्हियन इन्फ्लूएंझा (Avian Influenza) आणि क्लॅमिडीया सिटासी (Chlamydia psittaci) सारखे रोग मानवांमध्ये पसरू शकतात, विशेषतः जेव्हा पशुवैद्यकीय तपासणी आणि प्राण्यांच्या कल्याणाचे (Animal Welfare) मानक अपुरे असतात.
तस्करीचे मार्ग आणि अंमलबजावणीतील आव्हाने
भारताचे भूगोल आंतरराष्ट्रीय वन्यजीव तस्करीसाठी (Wildlife Trafficking) एक महत्त्वाचा मार्ग बनला आहे. असुरक्षित सीमा आणि प्रमुख आंतरराष्ट्रीय विमानतळे हे मुख्य हब म्हणून काम करतात. चेन्नई, बंगळूरु आणि मुंबई ही शहरे आग्नेय आशिया, ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिका येथून येणाऱ्या प्राण्यांसाठी मुख्य संक्रमण आणि पुनर्वितरण केंद्रे म्हणून ओळखली जातात. अवैध कारवायांमध्ये वाढ झाल्याचे जप्त केलेल्या मालावरून दिसून येते; उदाहरणार्थ, WWF-India ने 2022 मध्ये सुमारे 4,000 प्राण्यांशी संबंधित 56 स्वतंत्र जप्तीची नोंद केली. जप्त केलेल्या जिवंत प्राण्यांचे व्यवस्थापन करण्याच्या अडचणींमुळे अधिकाऱ्यांसमोरील आव्हान वाढते, कारण विद्यमान बचाव केंद्रे आणि प्राणीसंग्रहालयांमध्ये त्यांना सामावून घेण्यासाठी संसाधनांची कमतरता असते.
पुढे काय?
या क्षेत्रावर लक्ष ठेवणाऱ्यांसाठी, सरकारकडून अधिक मजबूत राष्ट्रीय चौकट तयार करण्याच्या संभाव्य कृतींवर लक्ष केंद्रित केले जाईल. गुंतवणूकदार आणि भागधारकांनी प्रमाणित ब्रीडर परवाना, अनिवार्य ट्रॅसेबिलिटी आवश्यकता आणि आक्रमक प्रजातींसाठी अधिक कठोर जोखीम मूल्यांकनासंबंधीच्या घडामोडींचा मागोवा घ्यावा. संक्रमण हबवर नियमांमध्ये कोणतीही कडक कारवाई किंवा वाढीव अंमलबजावणीमुळे या व्यापाराच्या अर्थशास्त्रावर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे सध्या या क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या व्यवसायांच्या व्यवहार्यतेवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.