इंडिया-यूएस ट्रेड डील (India-US Trade Deal) आणि बजेटनंतर सेन्सेक्स (Sensex) आणि निफ्टीमध्ये (Nifty) सुमारे 5% ची वाढ यामुळे भारतीय शेअर बाजारात एक सकारात्मक वातावरण निर्माण झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर, एआय फायनान्स (Aye Finance) आणि फ्रॅक्टल ॲनालिटिक्स (Fractal Analytics) या कंपन्या ९ फेब्रुवारी रोजी त्यांचे IPO लाँच करत आहेत. मात्र, या संधीचा फायदा घेताना कंपन्यांनी IPO चा आकार लक्षणीयरीत्या कमी केला आहे. हा बदल बाजारातील गुंतवणूकदारांच्या शिस्तीचे आणि व्हॅल्युएशनवरील (Valuation) दबावाचे संकेत देतो, जरी मॅक्रोइकॉनॉमिक (Macroeconomic) दृष्ट्या सकारात्मक घडामोडी होत आहेत.
व्हॅल्युएशनवर दबाव आणि बाजारातील वास्तव
एआय फायनान्सने सुरुवातीला ₹1,450 कोटींचा IPO आणण्याची योजना आखली होती, परंतु आता तो ₹1,010 कोटींवर आणला आहे. यात फ्रेश इश्यू (Fresh Issue) आणि ऑफर फॉर सेल (Offer for Sale - OFS) या दोन्हींचा समावेश आहे. त्याचप्रमाणे, फ्रॅक्टल ॲनालिटिक्सने देखील आपल्या एकूण IPO चा आकार पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा कमी करून ₹2,834 कोटींवर आणला आहे. या IPO आकारात मोठी कपात करण्यामागे प्रायमरी मार्केटमध्ये (Primary Market) व्हॅल्युएशनचे आव्हान कायम असल्याचे दिसून येते. मार्केटमधील जाणकारांच्या मते, डोमेस्टिक इन्स्टिट्यूशनल इन्व्हेस्टर्स (DIIs) आता भारतीय इक्विटीचे (Equities) मुख्य गुंतवणूकदार बनले आहेत, कारण २०२५ मध्ये फॉरेन पोर्टफोलिओ इन्व्हेस्टर्सनी (FPIs) तब्बल ₹1.66 ट्रिलियन काढले आहेत. त्यामुळे कंपन्यांना व्हॅल्युएशनबाबत तडजोड करावी लागत आहे. जानेवारी २०२६ मध्ये FPIs कडून सुमारे $500 मिलियन चा नेट इन्फ्लो (Net Inflow) दिसला असला, तरी ते अजूनही सावध आहेत, ज्यामुळे DIIs चे महत्त्व वाढले आहे. DIIs हे नेट बायर्स (Net Buyers) म्हणून मजबूत स्थितीत आहेत. २०२६ च्या जानेवारी महिन्यात मेनबोर्ड IPOs साठी हा काळ सर्वात कमकुवत ठरला, कारण केवळ तीन IPOs मधून ₹4,765 कोटी उभारले गेले. यावरून स्पष्ट होते की IPO बाजारात यश मिळवण्यासाठी व्हॅल्युएशनमध्ये सवलत देणे आवश्यक आहे.
क्षेत्रातील बेंचमार्क आणि गुंतवणूकदारांची अपेक्षा
एआय फायनान्स आणि फ्रॅक्टल ॲनालिटिक्सचे IPOs दोन भिन्न ग्रोथ सेक्टर्सचे (Growth Sectors) प्रतिनिधित्व करतात. एआय फायनान्ससारख्या मायक्रोफायनान्स (Microfinance) संस्थांसाठी, लिस्टेड (Listed) कंपन्यांचे प्राइस-टू-अर्निंग्स (P/E) रेशो साधारणपणे 18x ते 25x च्या दरम्यान असतो. हा रेशो क्रेडिट रिस्क (Credit Risk) आणि रेग्युलेटरी (Regulatory) वातावरणावर अवलंबून असतो. तंत्रज्ञान क्षेत्रात, फ्रॅक्टल ॲनालिटिक्ससारख्या AI आणि ॲनालिटिक्स (Analytics) फर्म्सना त्यांच्या स्केलेबिलिटी (Scalability) आणि बौद्धिक संपदेमुळे (Intellectual Property) 35x ते 50x पर्यंतचे उच्च P/E रेशो मिळू शकतात. तथापि, त्यांना तीव्र स्पर्धेचाही सामना करावा लागतो. मागील महिन्यांतील महत्त्वपूर्ण पण कमी झालेली मार्केट व्होलॅटिलिटी (Market Volatility) लक्षात घेता, कंपन्यांना हे व्हॅल्युएशन्स काळजीपूर्वक सिद्ध करावे लागतील. गुंतवणूकदार टिकाऊ ग्रोथ (Sustainable Growth) आणि मजबूत फंडामेंटल्सना (Robust Fundamentals) प्राधान्य देत आहेत. २०२५ मध्ये DIIs नी भारतीय इक्विटीमध्ये ₹7.9 ट्रिलियन गुंतवले, यावरून हे स्पष्ट होते.
IPO पाईपलाईन आणि पुढील दिशा
सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) कडून परवानगी मिळालेल्या 129 कंपन्या आणि ऑफर डॉक्युमेंट्स (Offer Documents) दाखल केलेल्या आणखी 83 कंपन्यांसह IPO पाईपलाईन (IPO Pipeline) अजूनही मोठी आहे. तथापि, चार कंपन्यांची परवानगी रद्द झाल्यामुळे, बाजारातील सध्याच्या परिस्थितीशी आणि गुंतवणूकदारांच्या मागणीशी जुळवून घेण्याची निकड दिसून येते. फेब्रुवारी २०२६ साठी IPO मार्केटबद्दलचे विश्लेषकांचे मत सावधपणे आशावादी आहे, जे मार्केटमधील स्थिरता आणि इंडिया-यूएस ट्रेड डीलच्या सकारात्मक परिणामांवर अवलंबून असेल. या आगामी IPOs ची कामगिरी हे दर्शवेल की सध्याच्या मार्केट विंडोमध्ये (Market Window) उपलब्ध IPOs सामावून घेता येतील की नाही, किंवा अधिक गुंतवणूकदारांचा सहभाग वाढवण्यासाठी आणखी व्हॅल्युएशन ॲडजस्टमेंटची (Valuation Adjustment) आवश्यकता भासेल. एकूणच, प्रायमरी मार्केटमध्ये आता अधिक विवेकी आणि देशांतर्गत गुंतवणूकदारांवर आधारित कल दिसून येत आहे.