भारतातील आर्ट मार्केटची (Art Market) कमाल! २०२६ च्या पहिल्या सहामाहीत **₹1,548 कोटींची** उलाढाल झाली आहे. विशेषतः जुन्या आणि प्रसिद्ध कलाकृतींच्या किमती गगनाला भिडल्याने हा विक्रम झाला आहे, मात्र विक्रीचे प्रमाण स्थिर आहे.
भारतीय आर्ट मार्केटची दमदार कामगिरी
२०२६ च्या पहिल्या सहा महिन्यांत भारतीय आर्ट मार्केटने (Art Market) जबरदस्त वाढ नोंदवली आहे. मार्केट डेटाच्या आकडेवारीनुसार, आर्ट लिलावातून (Art Auction) तब्बल ₹1,548 कोटींची उलाढाल झाली. मागील वर्षाच्या तुलनेत ही वाढ 43.7% इतकी मोठी आहे. यावरून असे दिसते की, मार्केटमधील विक्री वाढण्याऐवजी निवडक आणि मौल्यवान कलाकृतींच्या किमतीत मोठी वाढ झाली आहे.
विक्री वाढली नाही, पण 'व्हॅल्यू' वाढली
एकिकडे जिथे एकूण उलाढाल वाढली, तिथे विक्रीचे प्रमाण (Volume) मात्र 3.21% नीच वाढले. याचा अर्थ असा की, ग्राहक आता जास्त किमतीच्या, 'ब्लू-चिप' (Blue-chip) कलाकृतींवर जास्त लक्ष केंद्रित करत आहेत. विकल्या गेलेल्या प्रत्येक लॉटची सरासरी किंमत 39.23% नी वाढून ₹74.07 लाख झाली आहे. यावरून प्रीमियम कलाकृतींना असलेली मागणी स्पष्ट होते.
'मास्टर्स'च्या कलाकृतींना जास्त मागणी
या वाढीमध्ये एम.एफ. हुसेन (M.F. Husain), गणेश पायने (Ganesh Pyne), एफ.एन. सूझा (F.N. Souza), एस.एच. रझा (S.H. Raza) आणि व्ही.एस. गायतोंडे (V.S. Gaitonde) यांसारख्या जुन्या आणि प्रसिद्ध कलाकारांच्या कामांचा मोठा वाटा आहे. या पाच कलाकारांच्या कामांनी मार्केटच्या एकूण व्हॅल्यूमध्ये जवळपास 44% योगदान दिले. विशेष म्हणजे, राजा रवी वर्मा (Raja Ravi Varma) यांच्या १८९० मधील 'यशोदा आणि कृष्ण' या चित्राने एप्रिलमध्ये ₹167.2 कोटींचा विक्रम रचला.
गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे: आर्ट मार्केट म्हणजे शेअर मार्केट नाही!
गुंतवणूकदारांनी हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, आर्ट मार्केट (Art Market) हे NSE किंवा BSE सारख्या शेअर बाजारांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे. ही एक 'अल्टरनेटिव्ह ऍसेट क्लास' (Alternative Asset Class) मानली जाते. म्हणजेच, यात पैसे गुंतवणे हे शेअर्स किंवा बॉण्ड्ससारखे सोपे नसते. या मार्केटमधील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे 'इलिक् uidिटी' (Illiquidity) किंवा पैशांची चणचण.
शेअर्स जसे बाजाराच्या वेळेत लगेच विकता येतात, तसे आर्टचे पीस विकायला महिने किंवा वर्षे लागू शकतात. त्यामुळे गरजेच्या वेळी पटकन पैसे मिळवणे शक्य नसते.
गुंतवणुकीतील धोके आणि खर्च
या मार्केटमध्ये पारंपरिक गुंतवणुकीपेक्षा वेगळे धोके आहेत. पारदर्शकतेचा अभाव ही एक मोठी समस्या आहे. स्टॉक मार्केटप्रमाणे किमती लगेच कळत नाहीत, तर आर्ट मार्केटमध्ये मूल्यांकन (Valuation) खूपच व्यक्तिनिष्ठ (Subjective) असू शकते. यासोबतच, बायर प्रीमियम (Buyer's Premium), जीएसटी (GST), शिपिंग, स्टोरेज, इन्शुरन्स आणि देखभालीचा खर्चही खूप जास्त असतो, ज्यामुळे नफा कमी होऊ शकतो.
सत्यता आणि भविष्यातील वाटचाल
एखाद्या कलेच्या वस्तूचा भूतकाळ, म्हणजेच ती कोणाकडे होती याचा इतिहास ('Provenance') खूप महत्त्वाचा असतो. बनावट कलाकृती किंवा सत्यतेबद्दलचे प्रश्न यामुळे गुंतवणूकदारांना अधिक सावधगिरी बाळगावी लागते. येणाऱ्या काळात मार्केट हे उच्चांक कायम ठेवेल का, याकडे लक्ष असेल. तसेच, येत्या ऑटम लिलाव हंगामाचा (Autumn Auction Season) परफॉर्मन्स हा संस्थात्मक आणि श्रीमंत गुंतवणूकदारांच्या मागणीचे महत्त्वाचे सूचक ठरेल.