स्टार्टअप्समध्ये ESOPs (Employee Stock Options) हे कर्मचाऱ्यांसाठी संपत्ती निर्माण करण्याचे साधन म्हणून पाहिले जाते. मात्र, प्रत्यक्षात हे ऑप्शन्स प्रत्यक्षात आणण्यासाठी (Exercise) मोठी रक्कम लागते. यामध्ये शेअरची किंमत आणि टॅक्स दोन्हीचा समावेश असतो. कंपनीचे व्हॅल्यूएशन (Valuation) कमी झाल्यास किंवा IPO ला उशीर झाल्यास मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो.
ESOPs: फक्त कागदावरची श्रीमंती की प्रत्यक्ष पैशांची गरज?
स्टार्टअप्समध्ये ESOPs (Employee Stock Options) हे कर्मचाऱ्यांसाठी संपत्ती निर्माण करण्याचे एक उत्तम साधन म्हणून ओळखले जाते. पण, अनेकांना याची कल्पना नसते की हे ऑप्शन्स प्रत्यक्षात शेअर्समध्ये रूपांतरित करण्यासाठी कंपनीला एक ठराविक रक्कम (Exercise Price) द्यावी लागते. इतकेच नाही, तर सरकारला 'पर्क्विझिट टॅक्स' (Perquisite Tax) देखील भरावा लागतो. म्हणजेच, शेअर्स विकून नफा मिळवण्यापूर्वीच तुम्हाला खिशातून पैसे खर्च करावे लागतात.
टॅक्सचा तिढा आणि वाढता धोका
भारतातील टॅक्स प्रणालीनुसार, जेव्हा तुम्ही ESOPs कन्व्हर्ट करता, तेव्हा शेअरच्या फेअर मार्केट व्हॅल्यू (Fair Market Value) आणि एक्सरसाइज प्राईस यांच्यातील फरकावर तुम्हाला टॅक्स भरावा लागतो. जरी हे शेअर्स विकणे शक्य नसले, तरीही टॅक्स भरणे बंधनकारक असते. शेअर्सची संख्या आणि त्यावेळी असलेले व्हॅल्यूएशन यावर अवलंबून, हा टॅक्स लाखोंमध्ये जाऊ शकतो. विशेषतः जास्त टॅक्स स्लॅबमध्ये असलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी ही मोठी आर्थिक अडचण ठरू शकते.
सर्वात मोठा धोका तेव्हा उद्भवतो, जेव्हा भविष्यात कंपनीचे व्हॅल्यूएशन अपेक्षेपेक्षा खूप कमी होते किंवा कंपनीला IPO आणण्यास उशीर होतो. अशा परिस्थितीत, कर्मचारी जास्त व्हॅल्यूएशननुसार ESOPs एक्सरसाइज करतात, पण नंतर कंपनीची कामगिरी खालावल्यास किंवा IPO ला विलंब झाल्यास, त्यांच्या हातात कमी किमतीचे आणि विकताही न येणारे शेअर्स राहतात.
Zepto चे उदाहरण: कर्मचाऱ्यांसाठी धडा
क्विक-कॉमर्स कंपनी Zepto मध्ये नुकत्याच घडलेल्या प्रकाराने ESOPs मधील धोक्यांवर प्रकाश टाकला आहे. कंपनीने कर्मचाऱ्यांच्या कल्याणासाठी सुमारे ₹700 कोटींचे व्याजमुक्त कर्ज (Interest-free loan) मंजूर केले होते, जेणेकरून त्यांना ESOPs एक्सरसाइज करण्यासाठी मदत मिळेल. मात्र, त्यानंतर कंपनीला व्हॅल्यूएशनच्या आव्हानांना सामोरे जावे लागले. ऑक्टोबर 2025 मध्ये Zepto चे व्हॅल्यूएशन $7 बिलियन इतके खासगी बाजारात होते, पण आता IPO च्या चर्चेदरम्यान हे व्हॅल्यूएशन $2.5 बिलियन ते $4.5 बिलियन पर्यंत खाली आल्याचे संकेत मिळत आहेत.
ज्या कर्मचाऱ्यांनी वाढत्या व्हॅल्यूएशनच्या अपेक्षेने ESOPs एक्सरसाइज केले होते, त्यांच्यासाठी ही परिस्थिती चिंताजनक आहे. कंपनीने IPO योजना पुढे ढकलून ऑपरेशन्स आणि प्रायव्हेट फंडिंगवर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे, या कर्मचाऱ्यांचे शेअर्स आता कमी संभाव्य मूल्यावर आले आहेत आणि एक्झिटची वेळही लांबली आहे.
लिक्विडिटी आणि आर्थिक नियोजन
व्हॅल्यूएशनमधील बदलांव्यतिरिक्त, लिक्विडिटी (Liquidity) ही एक मोठी समस्या आहे. सार्वजनिक कंपन्यांच्या शेअर्सप्रमाणे ESOPs लगेच विकता येत नाहीत. त्यांना रोख रकमेत रूपांतरित करण्यासाठी बायबॅक (Buyback), सेकंडरी सेल (Secondary Sale) किंवा IPO सारख्या लिक्विडिटी इव्हेंटची (Liquidity Event) गरज असते. जर कंपनीने लिस्टिंगला उशीर केला, तर कर्मचारी अशा मालमत्तेत अडकू शकतात जी विकता येत नाही.
अनेक कर्मचारी तर टॅक्स भरण्यासाठी कर्जही घेतात. अशा परिस्थितीत, जर शेअरची किंमत घसरली किंवा एक्झिट लांबली, तर कर्मचाऱ्याला कमी झालेल्या मूल्याच्या मालमत्तेवर कर्ज फेडावे लागते. हा दुहेरी धोका आहे – एकतर गुंतवलेले पैसे वाया जातात आणि दुसरे म्हणजे कर्जाचा बोजा डोक्यावर राहतो.
आर्थिक तज्ञांचा सल्ला आहे की ESOPs एक्सरसाइज करण्याचा निर्णय कोणत्याही इतर गुंतवणुकीप्रमाणेच काळजीपूर्वक घ्यावा. कंपनीची नफा मिळवण्याची क्षमता, IPO ची संभाव्य वेळ आणि प्रत्यक्षात किती पैसे लागतील याचा अंदाज घेणे महत्त्वाचे आहे. केवळ कागदावरील संपत्ती किंवा उच्च व्हॅल्यूएशनच्या अंदाजांवर विसंबून राहिल्यास, बाजारातील बदल आणि एक्झिटचा स्पष्ट मार्ग उपलब्ध होण्यापूर्वी मोठे आर्थिक संकट येऊ शकते.