बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) ने 'सात्विक' इंडेक्स लाँच केला आहे. हा BSE 500 चा एक भाग असून, नैतिक गुंतवणुकीसाठी (Ethical Investing) तयार करण्यात आला आहे. BSE सध्या मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांशी (AMCs) चर्चा करत आहे, जेणेकरून या इंडेक्सवर आधारित म्युच्युअल फंड सुरू करता येतील.
काय आहे 'सात्विक' इंडेक्स?
बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) ने गुंतवणूकदारांसाठी एक नवीन 'सात्विक' इंडेक्स सादर केला आहे. हा इंडेक्स BSE 500 मधून निवडलेल्या कंपन्यांवर आधारित आहे आणि तो 'व्हॅल्यू-बेस्ड' किंवा नैतिक गुंतवणुकीच्या (Ethical Investing) निकषांवर तयार केला आहे. याचा अर्थ, कंपन्यांची निवड करताना त्यांचे व्यवसाय नैतिक आणि टिकाऊ (Sustainable) आहेत की नाहीत, हे पाहिले जाईल.
BSE सध्या वेगवेगळ्या ॲसेट मॅनेजमेंट कंपन्यांशी (AMCs) बोलणी करत आहे. या चर्चेचा उद्देश हा आहे की, 'सात्विक' इंडेक्सवर आधारित नवीन म्युच्युअल फंड योजना (Mutual Fund Schemes) बाजारात आणता येतील. हा इंडेक्स आता कार्यरत झाला आहे, पण प्रत्यक्षात म्युच्युअल फंड सुरू होणे हे गुंतवणूकदारांच्या प्रतिसादावर आणि फंड हाऊसेसची पुरेशी मालमत्ता व्यवस्थापित (Assets Under Management - AUM) करण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल.
'व्हॅल्यू-बेस्ड' स्ट्रॅटेजी कशी काम करते?
'सात्विक' इंडेक्स तयार करताना कंपन्यांना वगळण्याची पद्धत (Exclusion-based methodology) वापरली जाते. याचा अर्थ, BSE 500 मधील कंपन्यांची तपासणी केली जाते आणि ज्या कंपन्या विशिष्ट नैतिक मानदंडांशी जुळत नाहीत, त्यांना या इंडेक्समधून वगळले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, जे व्यवसाय निकष पूर्ण करत नाहीत, अशा कंपन्यांना बाजूला सारून एक वेगळा पोर्टफोलिओ तयार केला जातो. भारतीय बाजारात अशा प्रकारच्या गुंतवणुकीचा ट्रेंड वाढत आहे, कारण अनेक गुंतवणूकदार आता आपल्या पैशांची गुंतवणूक वैयक्तिक मूल्यांशी किंवा सामाजिक उद्दिष्टांशी जुळवून घेऊ इच्छितात.
AMC सोबतच्या चर्चेचे महत्त्व
गुंतवणूकदारांसाठी, या इंडेक्सवर आधारित म्युच्युअल फंड लाँच होण्याची शक्यता हा पाहण्यासारखा पुढचा टप्पा आहे. केवळ इंडेक्स असणे पुरेसे नाही; तो प्रत्यक्षात गुंतवणूक करण्यायोग्य उत्पादन (Investable Product) तेव्हाच बनतो, जेव्हा एखादी AMC इंडेक्समधील स्टॉक्स खरेदी करून त्यावर आधारित फंड (जसे की ETF किंवा Index Fund) तयार करते. BSE चे ध्येय असे इकोसिस्टम तयार करणे आहे, जिथे AMC कडून इंडेक्स लायसन्सिंग फी मिळेल. मात्र, फंड हाऊसेस सहसा असे प्रॉडक्ट तेव्हाच आणतात, जेव्हा त्यांना स्पष्ट मागणी दिसते, कारण अशा विशेष इंडेक्सचे व्यवस्थापन करण्यासाठी मार्केटिंग आणि ट्रॅक रेकॉर्ड तयार करणे आवश्यक असते.
धोके आणि एकाग्रता (Concentration Factors)
गुंतवणूकदारांनी 'थीमॅटिक' किंवा 'व्हॅल्यू-बेस्ड' इंडेक्सचा विचार करताना काही गोष्टी लक्षात घ्यायला हव्यात. नैतिक निकषांवर आधारित कंपन्यांना वगळल्यामुळे, 'सात्विक' इंडेक्समध्ये BSE 500 पेक्षा कमी कंपन्यांचा समावेश असेल. यामुळे 'कॉन्सन्ट्रेशन रिस्क' (Concentration Risk) वाढू शकते. याचा अर्थ, या इंडेक्सची कामगिरी व्यापक बाजारापेक्षा खूप वेगळी असू शकते. जर वगळलेले सेक्टर्स चांगली कामगिरी करत असतील, तर हा इंडेक्स BSE 500 च्या तुलनेत कमी परतावा देऊ शकतो. याव्यतिरिक्त, काहीवेळा लिक्विडिटीची (Liquidity) समस्या येऊ शकते, जर समाविष्ट किंवा वगळलेल्या स्टॉक्सचा ट्रेडिंग व्हॉल्यूम कमी असेल, जे बाजारात अस्थिरता असताना आव्हानात्मक ठरू शकते.
गुंतवणूकदारांनी पुढे काय पाहावे?
सध्या मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांकडून 'सात्विक' इंडेक्सवर आधारित नवीन फंड ऑफर (NFOs) बाबत येणाऱ्या अपडेट्सवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे. इंडेक्सची अधिकृत पद्धत (Methodology Document) प्रसिद्ध झाल्यावर, कोणत्या कंपन्या किंवा सेक्टर्स वगळले आहेत, हे स्पष्ट होईल. हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण ते गुंतवणुकीचे जोखीम प्रोफाइल (Risk Profile) ठरवते. शेवटी, BSE 500 च्या तुलनेत 'सात्विक' इंडेक्सची खरी कामगिरी कशी राहते, यावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे, जेणेकरून नैतिक निकष दीर्घकाळात चांगला किंवा वाईट परतावा देतात हे समजेल.