Whalesbook
DTH सबस्क्रायबर्समध्ये मोठी घसरण
भारतातील पे-डीटीएच (Pay-DTH) टेलिव्हिजन मार्केटमध्ये मोठे बदल होत आहेत. टेलिकॉम रेग्युलेटरी अथॉरिटी ऑफ इंडिया (TRAI) नुसार, डिसेंबर 2025 मध्ये संपलेल्या तिमाहीत, एकूण सक्रिय सबस्क्रायबर्सची संख्या मागील वर्षाच्या तुलनेत 12.4% नी घसरून 5.09 कोटी इतकी झाली आहे.
गेल्या 6 वर्षांपासून ही घसरण सुरू असून, FY19 मध्ये 7.2 कोटी असलेले हे सबस्क्रायबर्स चालू आर्थिक वर्षाच्या अखेरीस 5.1 कोटींच्या खाली येण्याची शक्यता आहे. उच्च उत्पन्न असलेले ग्राहक कनेक्टेड टीव्हीवर थेट ओव्हर-द-टॉप (OTT) सबस्क्रिप्शनकडे वळत आहेत, तर बजेट-फ्रेंडली ग्राहक डीडी फ्री डिशसारख्या मोफत सेवांना पसंती देत आहेत. यामुळे खाजगी DTH ऑपरेटर्ससाठी महसुलातील घट FY26 मध्ये 3-4% पर्यंत कमी होण्याची अपेक्षा आहे, जी मागील वर्षातील 5% च्या घसरणीपेक्षा सुधारणा दर्शवते. हे हायब्रिड मॉडेल आणि खर्चावरील नियंत्रणामुळे शक्य होत आहे.
IPTV ची वाढ आणि बंडल सेवा
DTH सेवेवर दबाव असताना, इंटरनेट प्रोटोकॉल टेलिव्हिजन (IPTV) एक प्रमुख वाढीचे क्षेत्र म्हणून उदयास येत आहे. माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने दिलेल्या अहवालानुसार, 70 IPTV ऑपरेटर्सनी सेवा देण्यासाठी सेल्फ-डिक्लरेशन सादर केले आहेत.
या सेगमेंटमध्ये भारती एअरटेलने मोठी आघाडी घेतली असून, डिसेंबर 2025 पर्यंत त्यांच्याकडे अंदाजे 25.4 लाख सक्रिय IPTV सबस्क्रायबर्स होते. फक्त Q1 FY26 मध्ये कंपनीने 6.5 लाख नवीन IPTV ग्राहक जोडले, जे त्यांच्या ब्रॉडबँड आणि कंटेंट बंडल सेवांची मजबूत मागणी दर्शवते. IPTV सबस्क्रायबर्सची संख्या लक्षणीय वाढली असून, अंदाजे 21.3 लाख (सप्टेंबर 2025 पर्यंत) झाली आहे, जी FY24 मधील सुमारे 5.7 लाख पेक्षा जवळपास चौपट आहे. यामुळे ऑपरेटर्सना ॲव्हरेज रेव्हेन्यू पर यूजर (ARPU) वाढवण्यासाठी आणि ग्राहकांना टिकवून ठेवण्यासाठी नवीन संधी मिळत आहेत.
एफएम रेडिओची जाहिरात कमाई घटली
खाजगी एफएम रेडिओ क्षेत्रातही जाहिरात कमाईत मध्यम वाढ दिसून येत आहे. डिसेंबर 2025 मध्ये संपलेल्या तिमाहीत, जाहिरात महसूल ₹419 कोटी इतका होता, जो मागील वर्षी याच तिमाहीत ₹500 कोटी होता. FY25 मध्ये एकूण जाहिरात महसूल ₹1,819 कोटी पर्यंत पोहोचला असला, तरी FY25 मध्ये वर्ष-दर-वर्ष वाढ 2.4% पर्यंत मर्यादित राहिली, जी FY24 मधील सुमारे 14.8% पेक्षा कमी आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सची वाढती स्पर्धा आणि जाहिरातदारांचे धोरणात्मक निर्णय यामुळे हे घडत आहे.
मार्केट शेअर आणि ऑपरेटर्सच्या स्ट्रॅटेजी
DTH सेगमेंटमध्ये मार्केट शेअरची एकाग्रता कायम आहे. टाटा प्ले 31.08% शेअरसह आघाडीवर आहे, त्यानंतर भारती टेलिमिडिया 28.53%, सन डायरेक्ट 21.17% आणि डिश टीव्ही 19.22% वर आहेत. सन डायरेक्टचे दक्षिण भारतात वर्चस्व कायम असून, तेथे त्यांचा मार्केट शेअर 47-49% आहे.
टाटा प्ले महसुलातील घसरण आणि FY25 मध्ये वाढलेले नुकसान सहन करत असली तरी, ते त्यांच्या ब्रॉडबँड आणि टाटा प्ले बिंज (Binge) OTT प्लॅटफॉर्मसोबत DTH बंडल करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. भारती एअरटेल त्यांच्या एकत्रित दृष्टिकोनातून, ARPU वाढवण्यासाठी आणि ग्राहक प्रतिबद्धता (customer engagement) सुधारण्यासाठी IPTV चा वापर करत आहे.
संरचनात्मक अडचणी आणि डिश टीव्हीची स्थिती
भारतीय ब्रॉडकास्ट आणि DTH क्षेत्राला अनेक संरचनात्मक समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. डिश टीव्ही इंडिया हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. ही कंपनी 52-आठवड्याच्या नीचांकी पातळीवर व्यापार करत असून, त्यांना 'स्ट्रॉंग सेल' रेटिंग मिळाली आहे. सलग 10 तिमाहीत नकारात्मक निकाल आणि FY25 मध्ये ₹487.66 कोटी निव्वळ तोटा हे कंपनीच्या गंभीर आर्थिक स्थितीचे संकेत आहेत. डिश टीव्हीचा महसूल डिसेंबर 2025 च्या तिमाहीत वर्ष-दर-वर्ष 20.2% नी घटला.
सिग्नल पायरेसी (Signal Piracy) ही देखील एक मोठी समस्या आहे, ज्यामुळे अब्जावधी रुपयांचे नुकसान होते. नियामक प्रतिसादाचा अभाव ही चिंताजनक बाब आहे. जरी ऑपरेटर्स बंडल सेवा आणि किंमत वाढीद्वारे ARPU वाढवण्याचा प्रयत्न करत असले, तरी सबस्क्रायबर बेस घटत असल्याने हे प्रयत्न दीर्घकाळात पुरेसे ठरतील की नाही हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
भविष्यातील अंदाज
पुढील काही वर्षांत भारतीय मीडिया आणि मनोरंजन क्षेत्र ₹3.07 लाख कोटींपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे, याचे मुख्य कारण तरुणांची मोठी लोकसंख्या आणि कंटेंटची वाढती मागणी आहे. मात्र, लीनियर टेलिव्हिजनवरून इंटिग्रेटेड डिजिटल प्लॅटफॉर्मकडे होणारे बदल हे चित्र बदलत राहतील.
DTH ऑपरेटर्स वाढत जाणारे चर्न (churn) कमी करण्यासाठी आणि अधिक आकर्षक व्हॅल्यू प्रोपोझिशन (value proposition) तयार करण्यासाठी IPTV, ब्रॉडबँड आणि OTT सेवा एकत्रित करत आहेत. या धोरणात्मक बदलामुळे नजीकच्या काळात महसूल स्थिर राहण्यास आणि नफा टिकून राहण्यास मदत होईल, परंतु दीर्घकालीन यश हे अधिकाधिक विखुरलेल्या आणि स्पर्धात्मक डिजिटल इकोसिस्टममध्ये ग्राहक टिकवून ठेवण्यावर अवलंबून असेल.