Whalesbook
बाजारात मंदी येण्यामागील कारणे
मागील काही वर्षांतील विक्रमी कामगिरीनंतर, २०२६ च्या सुरुवातीलाच (early 2026) भारतीय प्रायमरी मार्केटमध्ये (primary market) एक प्रकारची शांतता पसरली आहे. गुंतवणूकदारांचा उत्साह आता पूर्वीसारखा राहिलेला नाही, आणि कंपन्यांना फक्त नवीन लिस्टिंग करण्याऐवजी ऑफरच्या गुणवत्तेवर आणि टिकाऊपणावर लक्ष केंद्रित करावे लागत आहे.
लिस्टिंगच्या लाभांमध्ये घट हे मुख्य कारण
लिस्टिंगच्या दिवशीचा परतावा, जो गुंतवणूकदारांच्या भावनांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक आहे, तो लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. २०२४ मध्ये सुमारे ३०% पर्यंत पोहोचलेले सरासरी लिस्टिंग गेन्स २०२५ मध्ये घसरून अंदाजे ९% पर्यंत आले. हा ट्रेंड २०२६ च्या सुरुवातीलाही कायम आहे, जिथे नुकत्याच आलेल्या काही IPOs च्या शेअर्सनी इश्यू प्राईसपेक्षा कमी दराने सुरुवात केली आहे. बाजारात आलेल्या मोजक्या IPO पैकी फक्त एका, म्हणजे भारत कोकिंग कोलला, ७६% चा चांगला लिस्टिंग गेन मिळाला. या लिस्टिंग परफॉर्मन्समधील घसरणीमुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास कमी झाला आहे, विशेषतः जेव्हा निफ्टी (Nifty) आणि सेन्सेक्स (Sensex) सारख्या प्रमुख निर्देशांकांनी २०२५ मध्ये सपाट कामगिरीनंतर २०२६ च्या सुरुवातीला अनुक्रमे १.२% आणि १.७% ची किरकोळ घसरण नोंदवली आहे. बाजारात सकारात्मक बदलांसाठी मोठे ट्रिगर्स नसल्याने आणि अस्थिरता वाढल्याने ही सावधगिरीची भावना आणखी तीव्र झाली आहे.
विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन
FY26 मध्ये जागतिक IPO ऍक्टिव्हिटीमध्ये भारत आघाडीवर असला तरी, २०२६ च्या सुरुवातीला भारतीय मार्केटमध्ये एक मोठे रीकॅलिब्रेशन (recalibration) दिसून येत आहे. दोन विक्रमी वर्षांनंतर आलेली ही मंदी अनेक कारणांमुळे आहे. २०२५ मध्ये आशिया पॅसिफिक मार्केटने हाँगकाँग आणि भारताच्या नेतृत्वात विक्रमी $२६२.७ बिलियन जमा केले होते, परंतु २०२६ च्या सुरुवातीला भारतीय बाजारातील सबस्क्रिप्शन लेव्हल्स (subscription levels) कमी आहेत आणि परतावा कमी होत आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारतीय IPOs ने सुरुवातीला मजबूत परतावा दिला आहे, पण दीर्घकाळात ते अंडरपरफॉर्म करतात, विशेषतः अस्थिर काळात. अनेक इश्यू सहा महिन्यांत करेक्शनमध्ये आले आहेत. मॅक्रोइकॉनॉमिक इंडिकेटर्स (Macroeconomic indicators) नुसार, सरकारी धोरणे आणि मजबूत देशांतर्गत मागणीमुळे २०२६ मध्ये ६.९% ची मजबूत जीडीपी (GDP) वाढ अपेक्षित आहे. मात्र, अमेरिकेच्या टॅरिफ पॉलिसी (US tariff policies) आणि भू-राजकीय तणावासारख्या जागतिक अनिश्चितता, तसेच चिकटलेली कोर इन्फ्लेशन (sticky core inflation) चिंता वाढवत आहेत. मार्केटचे व्हॅल्युएशन, जे गेल्या ३ वर्षांच्या सरासरी प्राइस-टू-अर्निंग्स (Price-to-Earnings) रेशो २५.२x च्या जवळ आहे, ते गुंतवणूकदारांची तटस्थता दर्शवते, परंतु काही क्षेत्रांतील उच्च व्हॅल्युएशन अजूनही चिंतेचा विषय आहेत. नुकत्याच झालेल्या अमेरिका-भारत व्यापार करारामुळे (US-India trade deal) व्यापाराशी संबंधित अनिश्चितता कमी होण्यास मदत झाली आहे, ज्यामुळे खाजगी गुंतवणुकीला चालना मिळण्याची शक्यता आहे. सकारात्मक मॅक्रो अंदाजांनंतरही, आर्थिक लवचिकता आणि अलीकडील मार्केट कामगिरी यांच्यातील अंतर गुंतवणूकदारांची मूलभूत सावधगिरी दर्शवते, ज्यामध्ये अमेरिकेच्या वाढत्या दीर्घकालीन व्याजदरांमुळे (long-term US rates) जास्त रिस्क प्रीमियमची (risk premium) मागणी वाढली आहे.
⚠️ धोक्याची घंटा: प्रवर्तक विक्रीचा वाढता ट्रेंड
सध्याच्या IPO मार्केटमधील एक गंभीर बाब म्हणजे ऑफर फॉर सेल (OFS) स्ट्रक्चर्सचा वाढता वापर. डेटानुसार, एकूण IPO प्रक्रियेतून मिळणाऱ्या भांडवलापैकी ६३% थेट OFS मधून येत आहे, याचा अर्थ कंपन्यांच्या वाढीसाठी भांडवल आणण्याऐवजी जुन्या भागधारकांना बाहेर पडण्यासाठी जास्त पैसा मिळत आहे. हा बदल रिटेल गुंतवणूकदारांसाठी IPO चा खरा उद्देश अस्पष्ट करू शकतो, कारण ते विस्तार करणाऱ्या व्यवसायात पैसे गुंतवण्याऐवजी विक्रेत्यांचे शेअर्स विकत घेऊ शकतात. याव्यतिरिक्त, विश्लेषकांच्या मतानुसार, बाजारात येणाऱ्या कंपन्यांचे व्हॅल्युएशन अनेकदा जास्त असल्याचे दिसून येते. केवळ अंदाजे १६% IPOs दीर्घकाळात बाजारापेक्षा चांगली कामगिरी करतात. नुकतीच मिड-कॅप (mid-cap) आणि स्मॉल-कॅप (small-cap) स्टॉक्सची कामगिरी, जे IPO इश्यूचा मोठा भाग बनवतात, त्यांच्या शिखरावरून लक्षणीयरीत्या घसरली आहे. यामुळे नवीन लिस्टिंगसाठीचा उत्साह कमी झाला आहे, कारण गुंतवणूकदारांना सेकंडरी मार्केटमध्ये (secondary market) अधिक आकर्षक संधी मिळत आहेत.
भविष्यातील वाटचाल
सध्याच्या मंदीनंतरही, भारताची IPO पाइपलाइन (pipeline) बरीच मोठी आहे, ज्यातून ₹२.५ लाख कोटी पेक्षा जास्त भांडवल उभारणीची अपेक्षा आहे. तथापि, मार्केट तज्ञांचा जोर आहे की २०२६ मध्ये कंपन्या अधिक निवडक दृष्टिकोन स्वीकारतील, जिथे इश्यूअर्सना व्हॅल्युएशन शिस्त (valuation discipline) आणि मजबूत बिझनेस मॉडेल्सला (business models) प्राधान्य द्यावे लागेल. भविष्यातील यशस्वी IPOs वास्तववादी किंमत, स्पष्ट वापराचे ध्येय आणि सेकंडरी मार्केटमध्ये सातत्यपूर्ण स्थिरता यावर अवलंबून राहतील. गुंतवणूकदार मजबूत फंडामेंटल्स (fundamentals) आणि स्पष्ट वाढीच्या धोरणांवर (growth strategies) लक्ष केंद्रित करणाऱ्या कंपन्यांना प्राधान्य देतील, मागील वर्षांतील उत्साहाच्या पलीकडे जाऊन अधिक संशोधन-आधारित दृष्टिकोन स्वीकारतील.