भारतातील जीवन विमा: आता फक्त मृत्यूसाठी नाही, संपत्ती वाढीचेही माध्यम!

विम्याचे पैसे देण्याची पद्धत बदलतेय

भारतात जीवन विम्याची पारंपरिक कल्पना, जी फक्त दुःखाच्या प्रसंगी मदतीला येणारी योजना म्हणून पाहिली जायची, ती आता बदलत आहे. IRDAI च्या FY25 वार्षिक अहवालानुसार, विम्याच्या एकूण दाव्यांपैकी केवळ 7.5% दावे हे मृत्यूशी संबंधित होते. याउलट, तब्बल 92% पेक्षा जास्त रक्कम जिवंत पॉलिसीधारकांनाच मिळाली आहे. याचा अर्थ, जीवन विमा आता केवळ संरक्षणाचे साधन न राहता, संपत्ती व्यवस्थापनाचा (Wealth Management) एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे, जो शिक्षण किंवा निवृत्तीसारख्या महत्त्वाच्या खर्चांसाठी थेट वापरला जात आहे.

बँक-आधारित विक्री (Bancassurance) एक अडथळा

गुंतवणूक-आधारित (Investment-linked) आणि उत्पन्न देणाऱ्या (Income-generating) उत्पादनांकडे हा कल वाढण्यामागे वितरणाची पद्धत कारणीभूत आहे. सध्या 98% पेक्षा जास्त व्यवसाय हा बँकांमार्फत होतो. या बँक-आधारित विक्रीमुळे (Bancassurance) कंपन्यांना जास्त लोकांपर्यंत पोहोचता येते, पण यात एक मोठा धोका आहे. नियामक आणि सरकारी अधिकाऱ्यांनी 'गैर-विक्री' (Mis-selling) संबंधी चिंता व्यक्त केली आहे. बँका अनेकदा ग्राहकांच्या गरजेपेक्षा स्वतःच्या फायद्यासाठी विमा उत्पादने विकतात. त्यामुळे, Aditya Birla Sun Life Insurance सारख्या कंपन्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये शुद्ध टर्म-लाइफ पॉलिसींचे प्रमाण 5% पेक्षाही कमी असले तरी, बँक चॅनेलवरील अवलंबित्व लोकांमध्ये खरी आर्थिक साक्षरता (Financial Literacy) नसल्याचे दर्शवते.

विश्वासाची आणि ज्ञानाची कमतरता

जरी विमा कंपन्या संपत्ती-केंद्रित (Wealth-oriented) उत्पादनांकडे वळल्या असल्या तरी, काही समस्या अजूनही कायम आहेत. एका अंदाजानुसार, एक चतुर्थांश भारतीयांना विम्याचे मूलभूत नियम, जसे की प्रीमियम किंवा पॉलिसी वगळण्याचे (Exclusions) नियम, नीट समजत नाहीत. या ज्ञानाच्या अभावामुळे, अनेकजण विमा काढायला उशीर करतात, ज्यामुळे वयानुसार प्रीमियम वाढत जातो.

या उद्योगासमोर दोन मोठे धोके आहेत. पहिले म्हणजे, बँकांवर असलेले जास्त अवलंबित्व. जर नियामकांनी बँकांकडून होणाऱ्या विक्रीवर अधिक कडक पाऊले उचलली, तर कंपन्यांना थेट डिजिटल किंवा एजंट-आधारित विक्री मॉडेलकडे वळावे लागेल, जे खूप खर्चिक ठरू शकते. दुसरे म्हणजे, पॉलिसी सरेंडर (Surrender) किंवा पैसे काढण्याचे प्रमाण 1.77% नी वाढले आहे. याचा अर्थ, लोक या पॉलिसींना तात्पुरते बचत खाते समजत आहेत, दीर्घकालीन संपत्ती वाहन (Wealth Vehicle) म्हणून नाही.

भविष्यातील वाटचाल

'सर्वांसाठी विमा 2047' हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, कंपन्यांना सध्याच्या परिस्थितीतून बाहेर पडावे लागेल. विश्लेषकांच्या मते, भविष्यात वाढीसाठी सामान्य बँक-आधारित विक्रीऐवजी, AI-आधारित (AI-driven) वैयक्तिक सल्ला मॉडेलचा (Advisory Models) वापर करावा लागेल. विमा क्षेत्राचे भविष्य हे या कंपन्या लोकांचा विश्वास किती जिंकतात आणि वितरणाच्या पारंपरिक पद्धतींवरील अवलंबित्व कसे कमी करतात, यावर अवलंबून असेल.