भारतातील तरुणांचे आरोग्य विमा: गरज आहे **51%** लोकांना, पण विमा पॉलिसी घेणारे फक्त **14%**!

इच्छा आणि प्रत्यक्ष खरेदी यातील मोठे अंतर

'यंग इंडिया हेल्थ इन्शुरन्स रिपोर्ट'ने (Young India Health Insurance Report) स्पष्ट केले आहे की, देशातील तरुणांमध्ये आरोग्य विम्याबद्दल एक मोठी दरी आहे. 51% तरुण आरोग्य विम्याला त्यांच्या पहिल्या तीन आर्थिक प्राधान्यांमध्ये स्थान देतात, परंतु प्रत्यक्षात केवळ 14% लोकांकडेच विमा पॉलिसी आहे. या मोठ्या तफावतीमुळे, तरुण पिढीतील बहुसंख्य लोक वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितीसाठी पुरेसे तयार नाहीत. फक्त 24% लोक पुरेशा तयारीमध्ये असल्याचे सांगतात. हेल्थ प्रोटेक्शन स्कोर (HPS) नुसार, 76% तरुण असुरक्षित गटात येतात, त्यापैकी 23% अत्यंत असुरक्षित आहेत.

आरोग्याविषयीचा दृष्टिकोन आणि पैशांची उपलब्धता हे मुख्य कारण

आरोग्य विमा घेण्यास टाळाटाळ करण्यामागे 'आपण सध्या निरोगी आहोत' हा दृष्टिकोन असल्याचे दिसते, ज्यामुळे अनेकजण विम्याला भविष्यातील गरज मानतात, तात्काळ नाही. या भावनांना आणखी खतपाणी घालते ती म्हणजे पैशांची उपलब्धता (liquidity) याला प्राधान्य देण्याची प्रवृत्ती. 26% तरुण सहज उपलब्ध होणाऱ्या निधीला महत्त्व देतात, तर केवळ 8% लोकांना दीर्घकालीन संरक्षणाचे नियोजन आवडते. तात्काळ आर्थिक लवचिकतेला (financial flexibility) प्राधान्य दिल्याने आरोग्य विम्यासारख्या उत्पादनांसाठी हा एक मोठा अडथळा ठरतो.

बाजारातील वाढ आणि संधी

या खरेदीतील आव्हानांनंतरही, भारतीय आरोग्य विमा बाजार वेगाने वाढत आहे. अंदाजानुसार, 2033 पर्यंत हा बाजार ६२ अब्ज ते ३२२ अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचू शकतो, ज्यामध्ये वार्षिक वाढीचा दर (CAGR) ८.२७% ते १६.३% अपेक्षित आहे. खाजगी कंपन्यांचा मार्केट शेअर आधीच 60% पेक्षा जास्त आहे. वाढती उत्पन्न, कोरोनानंतर आरोग्याविषयी वाढलेली जागरूकता आणि सरकारी योजना यामुळे हा विकास साधला जात आहे. आरोग्य विमा हा नॉन-लाईफ इन्शुरन्सचा सर्वात मोठा भाग आहे, ज्याची वार्षिक वाढ १३-१५% अपेक्षित आहे.

पॉलिसी टिकवून ठेवण्याचे आव्हान: लॅप्स आणि विश्वासाची कमतरता

विमा कंपन्यांसाठी या तरुण ग्राहकांना पॉलिसी टिकवून ठेवणे (retention) एक मोठे आव्हान आहे. 6% चा लॅप्स रेट (lapse rate) आहे, जिथे अर्ध्याहून अधिक पॉलिसी तीन वर्षांच्या आत बंद होतात. पॉलिसी बंद होण्याची प्रमुख कारणे म्हणजे पॉलिसीचे प्रीमियम परवडत नाही आणि 'आपण निरोगी आहोत' हा विश्वास. परतावा देणाऱ्या गुंतवणूक उत्पादनांना (investment products) प्राधान्य देण्याची प्रवृत्तीही यात भर घालते. क्लेम सेटलमेंट रेशो (claim settlement ratio) अनेकदा दिशाभूल करणारे ठरू शकतात. वरवर पाहता हे आकडे चांगले असले तरी, अंशतः पेमेंट, दाव्यांमध्ये होणारा विलंब किंवा मनमानीपणे दाव्यांना नकार देणे यांसारख्या समस्या यात असू शकतात. स्वतंत्र आरोग्य विमा कंपन्यांसाठी इन्कर्ड क्लेम्स रेशो (ICR) FY25 मध्ये 64.71% होता, तर सरकारी विमा कंपन्यांचा हा रेशो 100% पेक्षा जास्त होता. हा फरक कार्यक्षमतेतील उणिवा आणि दाव्यांमधील पारदर्शकतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो.

नियामक लक्ष आणि ग्राहक संरक्षण

भारतीय विमा नियामक आणि विकास प्राधिकरण (IRDAI) या बाजारपेठेतील उणिवा दूर करण्यासाठी आणि ग्राहकांचे संरक्षण करण्यासाठी सक्रियपणे काम करत आहे. मे २०२४ मध्ये जारी केलेल्या नवीन नियमांमुळे व्यवहारांमध्ये सुसूत्रता आणणे, क्लेम सेटलमेंटची वेळ कमी करणे आणि कागदपत्रांमध्ये अधिक पारदर्शकता आणणे यावर भर दिला जात आहे. निवा बुपा (Niva Bupa) आणि स्टार हेल्थ (Star Health) सारख्या प्रमुख विमा कंपन्यांना IRDAI कडून नियमांचे पालन न केल्याबद्दल कारण-दर्शवा नोटीस (show-cause notices) बजावण्यात आल्या आहेत. नवीन नियमांनुसार, पॉलिसी जीवनभर रिन्यू (lifetime renewability) करण्याची सुविधा बंधनकारक केली आहे. दाव्यांना नकार देण्यासाठी (claim rejection) कमाल पाच वर्षांचा कालावधी निश्चित केला आहे, ज्यामुळे ग्राहकांना अधिक दीर्घकालीन सुरक्षा मिळते. क्लेम सेटलमेंटसाठी मुदती निश्चित केल्या आहेत आणि ग्राहकांना मदत करण्यासाठी प्रभावी तक्रार निवारण यंत्रणा (grievance redressal mechanisms) कार्यरत आहेत.

धोके आणि स्पर्धात्मक दबाव

बाजारात वाढ होत असली तरी, काही मोठे धोके कायम आहेत. वैद्यकीय महागाई (medical inflation) दरवर्षी सुमारे 14% आहे, ज्यामुळे ग्राहक आणि विमा कंपन्या दोघांवरही प्रचंड दबाव येतो. यामुळे मंजूर होणाऱ्या दाव्यांमध्ये आणि प्रत्यक्ष होणाऱ्या खर्चात मोठी तफावत निर्माण होते. दाव्यांना नकार देणे किंवा उशीर करणे यासाठी विमा कंपन्यांवर टीका होत आहे. FY24 मध्ये मूल्याच्या दृष्टीने फक्त 71.3% आरोग्य विम्याचे दावे (claims) मंजूर झाले. स्पर्धाही वाढत आहे. स्टार हेल्थ (Star Health) सारख्या कंपन्यांचा रिटेल मार्केट शेअर (retail market share) मोठा आहे, तर आयसीआयसीआय लोम्बार्ड (ICICI Lombard) सारख्या कंपन्या आपल्या डिजिटल चॅनेल्स आणि रिटेल आरोग्य सेवांचा वेगाने विस्तार करत आहेत. ग्राहकांना आकर्षित करणे आणि त्यांना टिकवून ठेवणे हे या स्पर्धात्मक बाजारात कंपन्यांसाठी आव्हानात्मक आहे.

भविष्यातील वाटचाल आणि कंपन्यांची रणनीती

आरोग्य विमा क्षेत्राची वाढ कायम राहण्याची अपेक्षा आहे, कारण अजूनही अनेकांपर्यंत विमा पोहोचलेला नाही आणि मागणी वाढत आहे. एचडीएफसी एर्गो (HDFC ERGO) सारखी कंपनी Gen Z आणि Millennials च्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी तंत्रज्ञानावर भर देत आहे. मात्र, इच्छा आणि खरेदी यातील अंतर कमी करण्यासाठी कंपन्यांना केवळ उत्पादनांवर लक्ष केंद्रित न करता ग्राहकांच्या मानसिकतेवरही लक्ष द्यावे लागेल. त्यांना विश्वास निर्माण करावा लागेल, प्रक्रिया सोप्या कराव्या लागतील आणि वाढत्या आरोग्य खर्चात कंपन्यांना त्यांच्या उत्पादनांचे खरे मूल्य दाखवावे लागेल. यासाठी कंपन्यांना ग्राहकांच्या अपेक्षा पारदर्शक आणि कार्यक्षम पद्धतीने पूर्ण कराव्या लागतील.