भारतातील M&A विमा दाव्यांमध्ये वाढ: गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे संकेत

आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात M&A विम्याचे दावे करणाऱ्या कंपन्यांमध्ये भारत आता तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. खरेदीदार कंपन्या व्यवहारानंतर कर आणि अनुपालन (compliance) जोखमींपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी विमा वापरत असल्याचे यातून दिसून येते. गुंतवणूकदारांसाठी, वाढत्या डील कॉम्प्लेक्सिटीमुळे योग्य ड्यू डिलिजन्स (due diligence) चे महत्त्व अधोरेखित होते.

काय घडले?

विलिनीकरण आणि अधिग्रहण (M&A) विमा दाव्यांसाठी भारत आता आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात एक प्रमुख केंद्र बनला आहे. मार्श (Marsh) च्या आकडेवारीनुसार, 2025 मध्ये M&A ट्रान्झॅक्शनल रिस्क इन्शुरन्स (transactional risk insurance) च्या दाव्यांपैकी 33% दावे भारतातून आले आहेत. या यादीत जपान (40%) नंतर भारत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. व्यवहार पूर्ण झाल्यानंतर कंपन्यांना अनपेक्षित समस्या आढळल्यास त्या दाखल करतात, अशा नोटिफिकेशन्सचा हा डेटा आहे.

M&A विमा समजून घेऊया

हे दावे का वाढत आहेत हे समजून घेण्यासाठी, संबंधित विमा उत्पादने समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. यातील बहुतेक दावे वॉरंटी आणि इंडेम्निटी (Warranty and Indemnity - W&I) विमा आणि स्टँडअलोन टॅक्स लायबिलिटी पॉलिसी (standalone tax liability policies) मधून येत आहेत.

W&I विमा हा एक सुरक्षा कवच (safety net) आहे. जेव्हा एखादी कंपनी विकत घेतली जाते, तेव्हा विक्रेता कंपनीच्या आरोग्याविषयी, जसे की कर स्थिती किंवा कायद्यांचे पालन याबद्दल काही आश्वासने (warranties) देतो. जर खरेदीदाराला नंतर आढळले की ही आश्वासने पाळली गेली नाहीत - उदाहरणार्थ, छुपी कर थकबाकी किंवा कराराचा भंग - तर ते या विम्याद्वारे नुकसान भरपाई मिळवू शकतात. दाव्यांच्या नोटिफिकेशन्समध्ये वाढ म्हणजे व्यवहार अयशस्वी होत आहेत असे नाही, तर समस्या आढळल्यास खरेदीदार या पॉलिसींचा वापर करून खर्च वसूल करत आहेत.

प्रायव्हेट इक्विटी कंपन्या आघाडीवर का?

भारतातील या ट्रेंडमागे प्रायव्हेट इक्विटी (Private Equity) कंपन्यांचा मोठा वाटा आहे. 2025 मध्ये झालेल्या विमा दाव्यांपैकी 92% दावे याच कंपन्यांकडून आले आहेत. प्रायव्हेट इक्विटी कंपन्या अनेकदा अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि मोठे अधिग्रहण व्यवहार करतात, ज्यात कठोर जोखीम व्यवस्थापन (risk management) आवश्यक असते.

भारतीय कॉर्पोरेट क्षेत्र अधिक आधुनिक डील स्ट्रक्चर्सकडे (deal structures) वळत असल्याने, या कंपन्या संभाव्य आर्थिक आश्चर्यांपासून स्वतःला वाचवण्यासाठी विम्यावर अवलंबून राहत आहेत. यावरून असे सूचित होते की भारतीय M&A मार्केट परिपक्व होत आहे आणि विमा हे केवळ एक अतिरिक्त पर्याय न राहता, डील पूर्ण करण्याचे एक मानक साधन बनले आहे.

कर आणि अनुपालन (Tax and Compliance) वर लक्ष केंद्रित

संपूर्ण आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात आर्थिक स्टेटमेंटमधील समस्या हे दाव्यांचे प्रमुख कारण असले तरी, भारतातील चित्र थोडे वेगळे आहे. भारतात, कर-संबंधित (Tax-related) समस्या हे दाव्यांचे सर्वात वारंवार कारण ठरले, ज्यातून अर्धे दावे आले. यानंतर अनुपालन उल्लंघनांचे (compliance breaches) प्रमाण सुमारे एक तृतीयांश होते.

यावरून हे स्पष्ट होते की गुंतवणूकदारांनी ड्यू डिलिजन्स प्रक्रियेदरम्यान कर आणि नियामक अनुपालन (regulatory compliance) यावर बारकाईने लक्ष देणे आवश्यक आहे. संपूर्ण प्रदेशात कर दायित्व दाव्यांमध्ये (tax liability claims) मोठी वाढ झाली आहे - काही वैयक्तिक दावे $75 दशलक्ष पेक्षा जास्त आहेत - हे दर्शवते की नियामक आणि कर अधिकारी खूप सक्रिय आहेत आणि डीलपश्चात वाद अधिक गंभीर होत आहेत.

गुंतवणूकदार याकडे कसे पाहू शकतात?

गुंतवणूकदारांसाठी, दाव्यांमध्ये झालेली ही वाढ बाजारातील अस्थिरतेचे नकारात्मक लक्षण म्हणून पाहू नये. याउलट, हे डीलमेकिंगकडे अधिक पारदर्शक आणि औपचारिक दृष्टिकोन दर्शवते. पूर्वी, अशा वादांमुळे दीर्घकाळ चालणारे कायदेशीर खटले होऊ शकले असते. आज, विम्यामुळे हे धोके ओळखले जात आहेत, मोजले जात आहेत आणि विमा चॅनेलद्वारे सोडवले जात आहेत.

तथापि, कर आणि अनुपालन-संबंधित दाव्यांची उच्च वारंवारता कॉर्पोरेट अधिग्रहणांमधील अस्थिरतेची आठवण करून देते. हे अधोरेखित करते की चांगल्या प्रकारे संरचित केलेल्या डीलमध्ये देखील, नियामक वातावरण (विशेषतः कर) बदलू शकते किंवा जुन्या समस्या उघड करू शकते, ज्यामुळे नवीन मालकांसाठी महत्त्वपूर्ण खर्च येऊ शकतो.

गुंतवणूकदारांनी काय ट्रॅक करावे?

भारतातील M&A मार्केट वाढत असताना, गुंतवणूकदारांनी काही प्रमुख क्षेत्रांवर लक्ष ठेवावे. पहिले, कॉर्पोरेट घोषणांमधील ड्यू डिलिजन्सच्या गुणवत्तेवर लक्ष ठेवा. कमकुवत ड्यू डिलिजन्स असलेल्या मोठ्या अधिग्रहणांमुळे नंतर महागड्या आश्चर्यांना सामोरे जावे लागू शकते, जरी विम्यामुळे काही नुकसान भरपाई मिळाली तरी. दुसरे, नियामक वातावरणाचा मागोवा घ्या. कर कायद्यातील बदल किंवा अनुपालन आवश्यकतांमुळे भूतकाळातील डीलचे जोखीम प्रोफाइल (risk profile) झपाट्याने बदलू शकते. शेवटी, मोठ्या डीलमध्ये या विमा उत्पादनांच्या वापराचे निरीक्षण करा. जर एखादी कंपनी मोठ्या प्रमाणावर विमा वापरत असेल, तर ते जोखीम व्यवस्थापनासाठी एक सुज्ञ दृष्टिकोन दर्शवू शकते, परंतु हे क्षेत्र गुंतागुंतीच्या, संभाव्यतः उच्च-जोखीम असलेल्या वातावरणाशी व्यवहार करत असल्याचे देखील दर्शवते.