गृह विमा GAP: होम लोनसोबतची पॉलिसी पुरेशी आहे का?

काय घडले?

फिलीपिन्समधील शक्तिशाली भूकंप आणि नोएडातील निवासी इमारतींना लागलेल्या आगीसारख्या घटनांमुळे भारतातील गृहविमा किती पुरेसा आहे, यावर नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. या घटनांमुळे मालमत्ता किती असुरक्षित असू शकते, याची आठवण करून दिली आहे. भारतातील अनेक घरमालक चुकून असा विचार करतात की, होम लोनसोबत सक्तीने घेतलेली विमा पॉलिसी त्यांच्या घराचे आणि वस्तूंचे कोणत्याही नुकसानीपासून संरक्षण करण्यासाठी पुरेशी आहे. मात्र, तज्ञ आता लोकांना या बँक-लिंक्ड योजनांच्या पलीकडे जाऊन त्यांच्याकडे असलेल्या संरक्षणाची खरी पातळी तपासण्याचे आवाहन करत आहेत.

बँक-लिंक्ड पॉलिसीचा धोका

जेव्हा बँक होम लोन मंजूर करते, तेव्हा कर्जदाराला मालमत्तेवर विमा उतरवणे बंधनकारक असते. हा एक प्रकारे बँकेसाठी जोखीम व्यवस्थापनाचा (Risk Management) उपाय असतो, घरमालकासाठी नाही. अशा पॉलिसीचा मुख्य उद्देश हा बँकेचे मालमत्तेतील आर्थिक हितसंबंध सुरक्षित ठेवणे हा असतो. जर आग किंवा भूकंपाने घराचे नुकसान झाले, तर विम्याची रक्कम सर्वप्रथम थकबाकी असलेले लोन फेडण्यासाठी वापरली जाते. यामुळे घरमालकाला स्वतःचे घर पुन्हा बांधण्यासाठी किंवा फर्निचर, इलेक्ट्रॉनिक्स, दागिने यांसारख्या वैयक्तिक वस्तू बदलण्यासाठी खूप कमी किंवा काहीच मिळत नाही.

बांधकामाचा खर्च विरुद्ध बाजारभाव

घरमालक अनेकदा मालमत्तेचा सध्याचा बाजारभाव (Market Value) विचारात घेऊन विमा उतरवतात, ही एक मोठी चूक आहे. बाजारभावमध्ये जमिनीची किंमत देखील समाविष्ट असते, जी सहसा आग किंवा पुरामुळे नष्ट होत नाही. मात्र, सामान्य गृहविमा फक्त भौतिक संरचनेचा खर्च - म्हणजेच विटा, सिमेंट आणि पुन्हा बांधण्यासाठी लागणाऱ्या साहित्याचा खर्च - भरतो. जर घरमालकाने पूर्ण बाजारभावावर विमा उतरवला, तर ते प्रत्यक्षात इमारतीसाठी आवश्यक असलेल्या रकमेपेक्षा जास्त प्रीमियम भरत आहेत. याउलट, जर त्यांनी कमी विमा उतरवला, तर त्यांना घराच्या पुनर्बांधणीचा खरा खर्च भागवण्यासाठी पुरेशी रक्कम मिळणार नाही. घरमालकांनी मालमत्तेच्या बाजारातील अस्थिर किमतींवर अवलंबून न राहता, प्रति चौरस फूट पुनर्बांधणीचा खर्च (Cost of Reconstruction) लक्षात घेऊन विम्याची रक्कम (Sum Insured) ठरवली पाहिजे.

सर्वसमावेशक योजना का महत्त्वाच्या?

भारतीय विमा नियामक आणि विकास प्राधिकरण (IRDAI) 'भारत गृह रक्षा' सारख्या प्रमाणित उत्पादनांना प्रोत्साहन देत आहे, ज्यामुळे गृहविमा सोपा होईल. या सर्वसमावेशक योजना (Comprehensive Plans) केवळ घराची रचनाच नव्हे, तर घरातील वस्तूंनाही संरक्षण देण्यासाठी तयार केल्या आहेत. सामान्य लोन-लिंक्ड फायर पॉलिसीच्या विपरीत, या योजनांमध्ये नैसर्गिक आपत्ती, चोरी आणि घर राहण्यायोग्य नसल्यास तात्पुरत्या निवासाच्या खर्चाचाही समावेश असू शकतो. अनेकांच्या कल्पनेपेक्षा या योजना अधिक परवडणाऱ्या असतात, कारण प्रीमियमची गणना मालमत्तेच्या किचकटपणाऐवजी विम्याच्या रकमेवर आधारित असते.

धोके आणि वगळलेल्या गोष्टी (Risks and Exclusions)

कोणतीही विमा पॉलिसी 'ब्लँक चेक' नसते. प्रत्येक पॉलिसीमध्ये काही विशिष्ट गोष्टी वगळलेल्या (Exclusions) असतात, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. हेतुपुरस्सर केलेले नुकसान, सामान्य झीज, युद्ध किंवा पॉलिसी घेण्यापूर्वी झालेले नुकसान सहसा समाविष्ट नसते. शिवाय, घरमालकांनी खात्री करावी की ते कमी विमा उतरवत नाहीत. जर घराच्या पुनर्बांधणीच्या वास्तविक खर्चापेक्षा विम्याची रक्कम लक्षणीयरीत्या कमी असेल, तर विमा कंपनी दाव्याचा (Claim) केवळ एक भागच देईल. मोठ्या आपत्कालीन परिस्थितीत ही एक सामान्य समस्या आहे, जेव्हा मालमत्ता मालकांना त्यांच्या दाव्याची रक्कम दुरुस्तीचा संपूर्ण खर्च भागवण्यासाठी अपुरी असल्याचे दिसून येते.

गुंतवणूकदारांनी काय तपासावे?

पुढील काळात, घरमालक आणि गुंतवणूकदारांनी त्यांच्या विद्यमान पॉलिसी दस्तऐवजांचे पुनरावलोकन करण्यावर भर दिला पाहिजे, जेणेकरून नेमके काय समाविष्ट आहे आणि लाभार्थी कोण आहे हे स्पष्ट होईल. पॉलिसी ही केवळ मूलभूत फायर कव्हर आहे की त्यात वस्तूंचाही समावेश आहे, याची पुष्टी करणे महत्त्वाचे आहे. याव्यतिरिक्त, आपत्कालीन परिस्थितीत दावे लवकर निकाली काढण्यासाठी इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दागिन्यांसारख्या मौल्यवान वस्तूंची अद्ययावत यादी (Inventory) ठेवल्यास मदत होईल. शेवटी, भविष्यात कमी विम्याचा धोका टाळण्यासाठी, वर्तमान बांधकाम खर्चांनुसार विम्याची रक्कम समायोजित करण्यासाठी वार्षिक नूतनीकरणाच्या (Renewal) अटी तपासणे महत्त्वाचे आहे.