भारताच्या क्रीडा साहित्य निर्यातीला मोठी चालना: IP शुल्क माफ, जागतिक बाजारात दबदबा निर्माण करणार!

जागतिक बाजारात भारताचा 'स्पोर्ट्स' दबदबा वाढवणार

जागतिक क्रीडा साहित्य बाजारपेठ आज ७०० अब्ज डॉलर्सची असून, २०२४ पर्यंत ही बाजारपेठ १ ट्रिलियन डॉलर्सच्या पुढे जाण्याचा अंदाज आहे. या प्रचंड संधीचा फायदा घेण्यासाठी भारत सरकारने आपल्या क्रीडा साहित्य उत्पादकांना पाठिंबा देण्याची रणनीती आखली आहे. सध्या जागतिक बाजारात भारताचा वाटा केवळ ०.५% ते ०.६२% आहे, जो वाढवण्यासाठी हे धोरणात्मक पाऊल उचलण्यात आले आहे. यामुळे भारत आयातीवर अवलंबून न राहता, क्रीडा उपकरणांच्या निर्मितीमध्ये एक प्रमुख स्पर्धक म्हणून उदयास येण्याचा प्रयत्न करेल.

नवोपक्रमाला (Innovation) मिळणार गती

या तीन वर्षांच्या योजनेअंतर्गत, कॉपीराइट्स (Copyrights), पेटंट्स (Patents), डिझाइन्स (Designs), पारंपरिक ज्ञान (Traditional Knowledge) आणि भौगोलिक संकेत (GI) उत्पादनांसह विविध बौद्धिक संपदा हक्कांसाठी अर्ज शुल्कात पूर्ण सूट मिळेल. याचा थेट फायदा क्रीडा क्षेत्रातील स्टार्टअप्स आणि MSMEs ना होईल. जालंधर आणि मेरठसारख्या पारंपरिक क्रीडा साहित्य उत्पादन केंद्रांमध्ये, जिथे अनेकदा कमी किमतीच्या वस्तूंचे उत्पादन होते, तिथे हे नवोपक्रम आणि ब्रँड व्हॅल्यू वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.

आकडेवारी आणि आव्हाने

सध्या भारतीय क्रीडा साहित्य उद्योगासमोर काही प्रमुख आव्हाने आहेत. २०२४ मध्ये, भारताने २०७ दशलक्ष डॉलर्स किमतीची क्रीडा उपकरणे निर्यात केली, तर २९६ दशलक्ष डॉलर्स किमतीची आयात केली, ज्यामुळे ८८.३ दशलक्ष डॉलर्सची व्यापारी तूट निर्माण झाली आहे. दुसरीकडे, देशांतर्गत क्रीडा आणि फिटनेस मार्केट २,४९७.४४ दशलक्ष डॉलर्सचे (२०२५) असून, ते ४,०५८.०३ दशलक्ष डॉलर्सपर्यंत (२०३४) वाढण्याची शक्यता आहे, ज्याचा वार्षिक चक्रवाढ दर (CAGR) ५.४% आहे. जागतिक स्तरावर, Nike आणि Adidas सारख्या कंपन्या नवोपक्रमात आघाडीवर आहेत. मात्र, भारतीय उत्पादकांना इनपुट कॉस्ट, कमी यांत्रिकीकरण आणि लॉजिस्टिकमुळे १०-२०% खर्चाचा तोटा सहन करावा लागतो. जागतिक दर्जाची गुणवत्ता राखणे आणि कमी किमतीत स्पर्धा करणे हे मोठे आव्हान आहे. असे असूनही, २०१६-१७ पासून भारताची क्रीडा साहित्य निर्यात १३% वार्षिक दराने वाढली आहे.

जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी काय हवे?

केवळ IP शुल्क माफीने जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मकता साधणे कठीण आहे. चीन आणि पाकिस्तानसारख्या देशांशी असलेल्या १०-२०% खर्च तफावतीवर मात करण्यासाठी मोठे भांडवली गुंतवणूक आणि पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा आवश्यक आहेत. पारंपारिक उत्पादन केंद्रांमध्ये आधुनिक R&D चा अभाव ही एक संरचनात्मक कमजोरी आहे. जागतिक बाजारपेठ मोठ्या कंपन्यांनी व्यापलेली आहे, ज्यांच्याकडे मजबूत R&D आणि ब्रँड आहेत. भारतीय MSMEs ना टिकून राहण्यासाठी नावीन्यपूर्णतेसोबतच सातत्यपूर्ण गुणवत्ता, मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन आणि बौद्धिक संपदेचे प्रभावी व्यावसायिकीकरण करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी R&D मध्ये लक्षणीय गुंतवणूक आणि तांत्रिक प्रगतीवर भर द्यावा लागेल.

भविष्यातील वाटचाल

या IP प्रोत्साहन धोरणाचे यश, सातत्यपूर्ण नवोपक्रम आणि मूलभूत स्पर्धात्मक अडथळे दूर करण्यावर अवलंबून आहे. जर ही योजना योग्य प्रकारे राबवली गेली आणि औद्योगिक व तांत्रिक उपक्रमांनी पाठिंबा दिला, तर भारताचा जागतिक क्रीडा साहित्य बाजारात सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो. देशांतर्गत बाजारपेठेची वाढ एक मजबूत आधार देईल, परंतु जागतिक यश मिळवण्यासाठी सखोल संरचनात्मक समस्या सोडवणे आणि R&D व IP संरक्षण उत्पादकांच्या व्यवसाय धोरणांचा अविभाज्य भाग बनेल असे वातावरण तयार करणे महत्त्वाचे ठरेल.