भारताच्या रत्ने आणि दागिने निर्यातीत मोठी उलथापालथ: चांदी-प्लॅटिनमला 'अच्छे दिन', सोने-हिऱ्यांचा 'डाउनफॉल'!

निर्यातीत वाढ-घटीचा मिश्र कल!

भारताच्या रत्ने आणि दागिने उद्योगात एप्रिल २०२६ मध्ये एक वेगळेच चित्र पाहायला मिळाले. जागतिक बाजारात अनिश्चितता, महागाई आणि भू-राजकीय तणाव यामुळे ग्राहकांची खरेदी क्षमता कमी झाली आहे. याचा परिणाम म्हणून, महागड्या सोन्याच्या दागिन्यांपेक्षा परवडणाऱ्या आणि आधुनिक डिझाइनच्या चांदी व प्लॅटिनमच्या दागिन्यांची मागणी प्रचंड वाढली आहे. याउलट, कट केलेले हिरे आणि साध्या सोन्याच्या दागिन्यांच्या निर्यातीत मोठी घसरण झाली आहे.

आकडेवारी काय सांगते?

आकडेवारीनुसार, एप्रिल २०२६ मध्ये भारताची एकूण रत्ने आणि दागिन्यांची निर्यात मागील वर्षाच्या तुलनेत 9.07% नी कमी होऊन $2.45 अब्ज (सुमारे ₹20,952 कोटी) झाली. आयात देखील 9.54% नी घसरून $2.03 अब्ज झाली. या घसरणीमागे जागतिक आर्थिक मंदी, सोन्याच्या दरातील अस्थिरता आणि भू-राजकीय तणावांमुळे ग्राहकांकडून असलेली सावध भूमिका कारणीभूत असल्याचे उद्योगातील सूत्रांचे म्हणणे आहे.

मात्र, या घसरणीतही एक मोठे विभाजन दिसून येते. चांदीच्या दागिन्यांची निर्यात तब्बल चार पटीने वाढून $268.38 दशलक्ष पर्यंत पोहोचली. परवडणारे आणि फॅशनेबल डिझाइन याला प्रमुख कारण ठरले. तसेच, प्लॅटिनमच्या दागिन्यांची निर्यात 90.29% नी वाढून $22.10 दशलक्ष वर गेली, ज्याला विकसित बाजारपेठांमधील मागणी आणि आधुनिक डिझाइनचा आधार मिळाला.

याउलट, पारंपारिक वस्तूंना मात्र फटका बसला. कट केलेल्या आणि पॉलिश केलेल्या हिऱ्यांची निर्यात जागतिक मागणीतील घट आणि इन्व्हेंटरी ॲडजस्टमेंटमुळे 19.65% नी घसरून $890.91 दशलक्ष झाली. साध्या सोन्याच्या दागिन्यांच्या निर्यातीत तर मोठी, 47.06% ची घसरण झाली आणि ती $341.08 दशलक्ष पर्यंत खाली आली. सोन्याचे दर गगनाला भिडल्याने आणि ग्राहकांची खरेदी क्षमता कमी झाल्याने या सेगमेंटला मोठा धक्का बसला. एकूण सोन्याच्या दागिन्यांची निर्यात (स्टडेड दागिन्यांसह) 21.77% नी घसरून $841.54 दशलक्ष झाली.

लॅब-ग्रोन हिऱ्यांची निर्यातही किमतीतील स्पर्धा आणि वाढत्या स्पर्धेमुळे 15.53% नी कमी झाली, जरी निर्यातीचे व्हॉल्यूम थोडे वाढले होते.

जागतिक दबाव आणि ग्राहकांची बदलती आवड

एप्रिल २०२६ मधील या कामगिरीमागे जागतिक स्तरावरील आव्हानात्मक आर्थिक आणि भू-राजकीय परिस्थिती आहे. अमेरिकेतील महागाई आणि वाढत्या व्याजदराची शक्यता, तसेच मध्य पूर्वेतील तणावामुळे जगभरातील ग्राहकांचा आत्मविश्वास कमी झाला आहे. याचा परिणाम म्हणून, अत्यावश्यक नसलेल्या वस्तूंवरील खर्च घटला आहे, ज्यामुळे लक्झरी वस्तूंवर परिणाम झाला आहे.

सोन्याचे दर $4,700 प्रति औंस (मे २०२६ च्या मध्यापर्यंत) या विक्रमी पातळीवर असल्याने सोन्याच्या दागिन्यांची किंमत आवाक्याबाहेर गेली. मात्र, याच वेळी सोने आणि प्लॅटिनमच्या किमतीतील मोठे अंतर असल्याने प्लॅटिनम 'व्हॅल्यू लक्झरी' खरेदीदारांसाठी अधिक आकर्षक ठरले. प्लॅटिनमच्या दागिन्यांच्या विक्रीतील वाढ हेच दर्शवते, आणि अनेक रिटेलर्स आता प्लॅटिनमवर अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत. चांदी, एक स्वस्त आणि स्टायलिश पर्याय म्हणून, ग्राहक अनिश्चित आर्थिक काळात पारंपारिक लक्झरीपेक्षा 'व्हॅल्यू' आणि 'स्टाईल'ला अधिक महत्त्व देत असल्याचे अधोरेखित करते. चीनची फेब्रुवारी २०२६ मधील दागिन्यांची निर्यात $826 दशलक्ष होती, तर इटली हा देखील जागतिक बाजारपेठेत एक मोठा स्पर्धक आहे.

उद्योगासमोरील जोखीम

काही विभागांमध्ये चांगली कामगिरी होत असली तरी, भारताच्या रत्ने आणि दागिन्यांच्या निर्यात उद्योगाला अनेक धोक्यांचा सामना करावा लागत आहे. अमेरिकेवर असलेली जास्त अवलंबित्व, टॅरिफ आणि धोरणांमधील बदलांची शक्यता यामुळे हे क्षेत्र असुरक्षित आहे. नैसर्गिक आणि लॅब-ग्रोन हिऱ्यांमधील मोठा किमतीतील फरक आणि लॅब-ग्रोन हिऱ्यांची वाढती स्वीकारार्हता विशेषतः मध्यम-श्रेणीतील हिऱ्यांसाठी धोकादायक ठरू शकते. सोन्याचे उच्च दर साध्या सोन्याच्या दागिन्यांची मागणी कमी करत आहेत, ज्यामुळे ग्राहकांचा कल स्टडेड दागिन्यांकडे वळत आहे.

भविष्यातील वाटचाल आणि व्हॅल्युएशन

भारताच्या रत्ने आणि दागिन्यांच्या निर्यातीचे भविष्य संमिश्र दिसते. पॉलिश केलेले हिरे आणि साधे सोन्याचे दागिने हे उच्च कमोडिटी दर आणि बदलत्या ग्राहक आवडीमुळे संघर्ष करत राहू शकतात, परंतु चांदी, प्लॅटिनम आणि स्टडेड दागिन्यांचे सेगमेंट परवडणारी किंमत, नवीन डिझाइन आणि फॅशन ट्रेंडमुळे वाढण्याची अपेक्षा आहे. जागतिक लक्झरी मार्केटसाठी विश्लेषकांचा अंदाज 2-4% वाढीचा आहे. जागतिक बँकेने २०२६ मध्ये मौल्यवान धातूंच्या किमतीत 42% वाढीचा अंदाज वर्तवला आहे, ज्यामुळे सोन्याच्या दागिन्यांवरील दबाव वाढू शकतो, तर प्लॅटिनमला फायदा होऊ शकतो. दीर्घकाळात भारतीय रत्ने आणि दागिन्यांच्या बाजारपेठेत मोठी वाढ अपेक्षित आहे, उद्योग विश्वासांनुसार हे २०३० पर्यंत $130 अब्ज पर्यंत पोहोचू शकते. FY 2025-26 मध्ये एकूण निर्यात $27.72 अब्ज होती, जी डॉलरच्या दृष्टीने केवळ 3.32% कमी होती, हे काही प्रमाणात या क्षेत्रातील लवचिकता दर्शवते. कल्याण ज्वेलर्स (P/E 28.82) आणि टायटन कंपनी (P/E 84.5) सारख्या प्रमुख भारतीय रिटेलर्समधील गुंतवणूकदारांचा विश्वास दीर्घकालीन क्षमतेवर आहे, परंतु सध्याची निर्यात कामगिरी अल्प-ते-मध्यम मुदतीतील आव्हाने दर्शवते.