भारत-रशियाची ऐतिहासिक डील! दुर्मीळ खनिजांमध्ये आत्मनिर्भरतेकडे मोठे पाऊल

भारताची TEXMiN Foundation, जी IIT (ISM) धनबाद आणि विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे, आणि रशियाची GIREDMET, जी रोसाटॉम (Rosatom) या सरकारी कंपनीचा संशोधन विभाग आहे, यांच्यातील हा नवा करार केवळ तंत्रज्ञान देवाणघेवाण नव्हे, तर जागतिक भू-राजकारण (Geopolitics) आणि औद्योगिक क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण बदल दर्शवतो. दुर्मीळ खनिजे भारताच्या ऊर्जा संक्रमण (Energy Transition), इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन आणि संरक्षण क्षमतांसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. या सहकार्यामुळे GIREDMET चे दुर्मीळ खनिजांमधील प्रस्थापित कौशल्य आणि TEXMiN चे संशोधनात्मक इकोसिस्टम एकत्र येतील. याचा उद्देश तंत्रज्ञानातील जोखीम कमी करून ती उच्च स्तरावर (Technology Readiness Levels - TRLs) विकसित करणे आहे. ही मोहीम जानेवारी 2025 मध्ये सुरू झालेल्या भारताच्या राष्ट्रीय महत्त्वाच्या खनिज मिशनला (National Critical Mineral Mission - NCMM) पाठिंबा देते, ज्याचा उद्देश संपूर्ण महत्त्वाच्या खनिज मूल्य साखळीत (value chain) स्थानिक क्षमता निर्माण करणे आहे.

या सहकार्याच्या व्याप्तीमध्ये खाणकाम मूल्य साखळीच्या (mining value chain) सर्व टप्प्यांचा समावेश आहे, जसे की शोध (exploration), बेनेफिशिएशन (beneficiation), निष्कर्षण (extraction), विलगीकरण (separation) आणि शुद्धीकरण (refining). यातील एक प्रमुख लक्ष म्हणजे निओडीमियम-लोह-बोरॉन (Neodymium-Iron-Boron - Nd-Fe-B) पासून बनणाऱ्या उच्च-गुणवत्तेच्या कायमस्वरूपी चुंबक (permanent magnet) ब्लॉक्सचा विकास. हे साहित्य इलेक्ट्रिक वाहने (EVs), पवनचक्की (wind turbines) आणि प्रगत इलेक्ट्रॉनिक्ससाठी अत्यंत आवश्यक आहे. जागतिक स्तरावर Nd-Fe-B चुंबकांची बाजारपेठ 2035 पर्यंत अंदाजे USD 34.40 अब्ज पर्यंत वाढण्याची शक्यता आहे. याव्यतिरिक्त, लिथियम-आयन बॅटरीच्या (Lithium-ion battery) हायड्रोमेटलर्जिकल रिसायक्लिंग तंत्रज्ञानाचा (hydrometallurgical recycling technologies) अभ्यास केला जाईल, जेणेकरून लिथियम, निकेल आणि कोबाल्ट सारखे मौल्यवान धातू पुनर्प्राप्त करता येतील. बॅटरी रिसायक्लिंग हे खनिज सुरक्षेसाठी आणि प्राथमिक उत्खननावरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी एक गंभीर धोरण म्हणून उदयास येत आहे.

मात्र, या भागीदारीसमोर काही मोठी आव्हाने आहेत. रशियाकडे मोठी खनिज संसाधने (mineral reserves) असली तरी, चीनच्या तुलनेत दुर्मीळ खनिजांचे व्यावसायिक प्रमाणावरील विलगीकरण (commercial-scale separation) आणि चुंबक उत्पादन (magnet manufacturing) क्षेत्रात ते थोडे मागे आहेत. सध्या, चीन जागतिक दुर्मीळ खनिज शुद्धीकरण (rare earth refining) (सुमारे 90%) आणि चुंबक उत्पादनात (90% पेक्षा जास्त) आघाडीवर आहे. रशियाची स्वतःची दुर्मीळ खनिज क्षमता निर्माण करण्याची उद्दिष्ट्ये प्राथमिक टप्प्यात आहेत, ज्यातून 2030 पर्यंत दरवर्षी केवळ 3,000 टन उत्पादन अपेक्षित आहे. GIREDMET कडे अनेक दशकांचा अनुभव असला तरी, या तंत्रज्ञानाला औद्योगिक मागणीनुसार, विशेषतः प्रगत Nd-Fe-B चुंबकांसाठी, वाढवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. या सहकार्याचे यश GIREDMET कडून केवळ सैद्धांतिक ज्ञानाऐवजी व्यावसायिकदृष्ट्या व्यवहार्य तंत्रज्ञान (commercially viable technologies) सामायिक करण्यावर अवलंबून असेल. तसेच, चीनवरील अवलंबित्व कमी करताना रशियावर अवलंबून राहणे, याच्या स्वतःच्या भू-राजकीय आणि आर्थिक मर्यादा असू शकतात.

ही भागीदारी भारताच्या 'आत्मनिर्भर भारत' (self-reliant India) या ध्येयाला आणि राष्ट्रीय महत्त्वाच्या खनिज मिशनच्या 2030-31 पर्यंत 1,000 पेटंट दाखल करण्याच्या उद्दिष्टाला बळ देते. कायमस्वरूपी चुंबक, विशेषतः Nd-Fe-B, ची बाजारपेठ इलेक्ट्रिक वाहने आणि नवीकरणीय ऊर्जेमुळे (renewable energy) मजबूत आहे. 2024 मध्ये USD 46 अब्ज असलेला जागतिक कायमस्वरूपी चुंबक बाजार 2034 पर्यंत USD 116.2 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्याचा वार्षिक सरासरी वाढीचा दर (CAGR) 9.4% आहे. चीनच्या वर्चस्वाला आव्हान देण्यासाठी इतर देशही पुरवठा साखळी सुरक्षित करण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत. पुढील टप्प्यात, TEXMiN आणि IIT (ISM) धनबादचे प्रतिनिधी मॉस्को येथे होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय काँग्रेस ऑन रेअर मेटल्स, मटेरियल्स अँड रिलेटेड टेक्नॉलॉजीज (RAREMET-2026) मध्ये सहभागी होणार आहेत, जे या गंभीर क्षेत्रात पुढील संवादाचे संकेत देतात. या भागीदारीचे यश, भारताच्या धोरणात्मक संसाधनांचे भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी प्रभावी आंतरराष्ट्रीय संशोधन आणि विकास (R&D) युती जोडण्याच्या क्षमतेचे सूचक ठरेल.