Whalesbook
US-India व्यापार कराराचे महत्त्व
अमेरिकेने भारतासोबत केलेला हा अंतरिम व्यापार करार (Interim Trade Agreement) 7 फेब्रुवारी 2026 रोजी जाहीर झाला. या करारानुसार, भारतातून येणाऱ्या विशिष्ट विमान पार्ट्सवरील आयात शुल्क (Tariff) पूर्णपणे काढून टाकण्यात आले आहे. यामुळे भारतीय कंपन्यांना जागतिक स्तरावर स्पर्धा करणे सोपे होईल. याशिवाय, भारत पुढील पाच वर्षांत अमेरिकेकडून $500 अब्ज किमतीच्या वस्तू खरेदी करण्याची योजना आखत आहे, ज्यात Boeing च्या विमानांचे $80 अब्ज किमतीचे संभाव्य ऑर्डर समाविष्ट असू शकतात. हे द्विपक्षीय संबंधांना अधिक दृढ करेल.
Boeing आणि Airbus ची भारतातील गुंतवणूक
जागतिक सप्लाय चेन मधील अस्थिरता आणि वाढत्या मागणीमुळे, Boeing आणि Airbus या दोन्ही कंपन्या भारतातून होणारी सोर्सिंग (Sourcing) लक्षणीयरीत्या वाढवत आहेत.
Boeing सध्या वर्षाला 300 हून अधिक भारतीय पुरवठादारांकडून $1.25 अब्ज पेक्षा जास्त किमतीचे पार्ट्स खरेदी करते. ही आकडेवारी मागील दशकात लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. Boeing, Tata Advanced Systems Ltd. सोबतच्या त्यांच्या संयुक्त उद्यमाद्वारे (Joint Venture) AH-64 Apache हेलिकॉप्टरच्या फ्युसेलेज (Fuselage) निर्मितीसारख्या कामांमध्ये भारताचा वापर करत आहे, ज्यामुळे भारताला त्यांच्या जागतिक सप्लाय चेनमध्ये एक महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.
Airbus नेही भारतातून वार्षिक सोर्सिंग $2 अब्ज पर्यंत नेण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे, जे सध्याच्या सुमारे $1.4 अब्ज वरून वाढेल. Airbus भारताला केवळ बाजारपेठ म्हणून पाहत नसून, इंजिनिअरिंग प्रतिभा आणि प्रगत उत्पादन क्षमतेचे एक महत्त्वाचे केंद्र मानत आहे. यासाठी ते Tata Group आणि Dynamatic Technologies सारख्या कंपन्यांसोबत काम करत आहेत. यामुळे भारतातील क्लिष्ट असेंब्ली (Complex Assemblies) आणि इंजिनिअरिंग सेवांचे महत्त्व वाढत आहे.
भारताच्या एरोस्पेस क्षेत्राची प्रगती आणि आव्हाने
भारतीय एरोस्पेस उत्पादन क्षेत्र आता अधिक परिपक्व होत आहे. भारतीय कंपन्या आता फ्युसेलेज आणि विंग्जसारखे (Wings) क्लिष्ट भाग तयार करण्यास सक्षम आहेत. अहवालानुसार, सुमारे 30 भारतीय पुरवठादार, ज्यात अनेक MSME कंपन्यांचा समावेश आहे, वर्षाला सुमारे $6.25 अब्ज किमतीचे पार्ट्स तयार करतात. जागतिक OEMs आधीच वर्षाला $2 अब्ज पेक्षा जास्त किमतीचे एरोस्पेस घटक आणि सेवा भारतातून सोर्स करतात, आणि ही आकडेवारी वाढण्याची अपेक्षा आहे. अलीकडील अर्थसंकल्पात (Budget) नागरिक विमान निर्मितीसाठी आवश्यक असणाऱ्या पार्ट्सवरील 'बेसिक कस्टम्स ड्युटी' (Basic Customs Duty) माफ करण्यात आली आहे, ज्यामुळे या क्षेत्राला आणखी प्रोत्साहन मिळेल.
मात्र, अजूनही काही मोठी आव्हाने आहेत. भारतात अभियंत्यांची मोठी संख्या असूनही, जागतिक विमान उत्पादनातील भारताचा वाटा केवळ 2% आहे, तर विमान वितरणामध्ये (Fleet Deliveries) 5% वाटा आहे. खऱ्या अर्थाने एक प्रमुख OEM केंद्र बनण्यासाठी, भारताला कौशल्य विकास, भांडवली गुंतवणूक, प्रमाणन प्रक्रिया (Certification Processes) आणि पायाभूत सुविधा यांसारख्या बाबींवर लक्ष केंद्रित करावे लागेल. उत्पादन क्षमता वाढवणे आणि व्हॅल्यू चेनमध्ये (Value Chain) उच्च स्थानावर जाणे हे उद्योगाच्या वाढीसाठी महत्त्वाचे ठरेल.
जोखीम (Bear Case)
Boeing आणि Airbus सारख्या मोठ्या कंपन्यांसोबतचे धोरणात्मक संबंध भारतासाठी एक मोठी संधी असले तरी, काही अंतर्भूत धोकेही आहेत. मोठ्या OEMs वरील अवलंबित्व भारतीय पुरवठादारांना जागतिक मागणीतील चढ-उतार आणि OEM च्या उत्पादन लक्ष्यांवर अधिक अवलंबून ठेवते. उदाहरणार्थ, Boeing च्या उत्पादनात होणारे विलंब आधीच सप्लाय चेनवर परिणाम करत आहेत. तसेच, भारत जरी खर्चात स्वस्त असला तरी, मेक्सिको आणि पूर्व युरोपातील प्रतिस्पर्धी देशांशी त्याला स्पर्धा करावी लागेल, जे OEM सोर्सिंग करार मिळवण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन वाढवण्याच्या प्रयत्नात गुणवत्ता नियंत्रण (Quality Control) आणि प्रमाणन प्रक्रियांवर ताण येऊ शकतो, ज्यामुळे उत्पादनात समस्या निर्माण होऊन भारताच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ शकते. याशिवाय, Boeing (TTM P/E: ~97.6x ते नकारात्मक) आणि Airbus (TTM P/E: ~32.41x) च्या पी/ई रेशोमधील (P/E Ratio) अस्थिरता बाजारातील अनिश्चितता आणि कमाईच्या स्थिरतेबद्दल गुंतवणूकदारांची चिंता दर्शवते, ज्यामुळे अप्रत्यक्षपणे OEM ची मागणी आणि पुरवठादारांच्या पेमेंट सायकलवर परिणाम होऊ शकतो. भारतात केवळ कमी किमतीचे उत्पादन केंद्र बनून राहण्याचा धोका आहे, ज्यामुळे उच्च-मूल्याच्या डिझाइन आणि अभियांत्रिकी भूमिकांमध्ये प्रगती मर्यादित होईल आणि दीर्घकालीन वाढ व नफा कमी होऊ शकतो.
भविष्यातील वाटचाल
जागतिक एरोस्पेस उद्योगात सध्या प्रचंड मागणी आहे. विशेषतः भारतात पुढील दहा वर्षांत विमानांची संख्या तिप्पट होण्याची अपेक्षा आहे. विश्लेषकांना या उद्योगात सतत वाढ अपेक्षित आहे. त्यामुळे, भारताच्या एरोस्पेस क्षेत्रासाठी पार्ट्स आणि सेवांची मागणी कायम राहील. मात्र, आपली पूर्ण क्षमता गाठण्यासाठी भारताला संरचनात्मक मर्यादांवर मात करण्यासाठी धोरणात्मक गुंतवणूक करावी लागेल आणि महत्त्वाचा पुरवठादार बनण्यासोबतच एरोस्पेस डिझाइन आणि नवोपक्रमात (Innovation) एक मुख्य खेळाडू म्हणून उदयास यावे लागेल.