Whalesbook
अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि विकासावर लक्ष
केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी IIT मद्रासमध्ये प्रयोगशाळेत तयार हिऱ्यांच्या (LGD) संशोधनासाठी ₹242 कोटींचा निधी जाहीर केला आहे. हा एक धोरणात्मक निर्णय आहे, ज्याचा उद्देश केवळ दागिन्यांपुरता मर्यादित नसून, क्वांटम कंप्युटिंग, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि अंतराळ संशोधन यांसारख्या अत्याधुनिक क्षेत्रांमध्ये LGD तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवणे हा आहे. यातून 'मेक इन इंडिया' आणि 'स्किल इंडिया' यांसारख्या राष्ट्रीय उद्दिष्टांना बळ मिळेल आणि देशांतर्गत तंत्रज्ञान विकासाला चालना मिळेल.
वेगाने वाढणाऱ्या जागतिक बाजारपेठेत भारत सज्ज
प्रयोगशाळेत तयार हिऱ्यांची जागतिक बाजारपेठ सध्या वेगाने विस्तारत आहे. अंदाजानुसार, 2026 पर्यंत $33.54 अब्ज असलेली ही बाजारपेठ 2034 पर्यंत $91 अब्ज पेक्षा जास्त होईल, जी दरवर्षी 13% पेक्षा जास्त दराने वाढत आहे. या वाढीमागे ग्राहकांची टिकाऊ आणि नैतिक पर्यायांना वाढती पसंती, नैसर्गिक हिऱ्यांच्या तुलनेत 40-60% कमी किंमत आणि मिलेनियल्स व जेन झेड सारख्या तरुण पिढीची मागणी ही प्रमुख कारणे आहेत. आशिया पॅसिफिक, विशेषतः चीन आणि भारत, उत्पादन हब म्हणून उदयास येत आहेत. भारत आपल्या कटिंग आणि पॉलिशिंग कौशल्याचा फायदा घेऊन निर्यात क्षमता INR 40,000 कोटींपर्यंत पोहोचवण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. IIT मद्रासमधील इंडिया सेंटर फॉर लॅब-ग्रोन डायमंड (InCent-LGD) या तंत्रज्ञानाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावेल.
कुशल मनुष्यबळ आणि पायाभूत सुविधांची निर्मिती
संशोधन आणि विकासासोबतच, कुशल मनुष्यबळ तयार करण्यावरही भर दिला जात आहे. या अनुषंगाने, उडुपी येथे जेम अँड ज्वेलरी एक्सपोर्ट प्रमोशन कौन्सिल (GJEPC) आणि नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइन (NID) यांच्या सहकार्याने इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ जेम्स अँड ज्वेलरी (IIGJ) च्या नवीन इमारतीचे उद्घाटन झाले आहे. IIGJ आणि IIT मद्रास यांच्यातील करारानुसार, InCent LGD प्लॅटफॉर्म अंतर्गत LGD तंत्रज्ञानामध्ये विशेष प्रमाणन (certification) कार्यक्रम सुरू केला जाईल, ज्यामुळे उद्योगातील कौशल्याची कमतरता भरून काढता येईल. उडुपी येथील हे केंद्र 41 आधुनिक मशिनरींनी सज्ज असून, ते नवीन प्रतिभांना प्रशिक्षण देईल आणि विद्यमान कामगारांचे कौशल्य वाढवेल. यामुळे महिला आणि तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी वाढतील आणि उद्योजकतेला चालना मिळेल.
LGD बाजारातील आव्हाने आणि संधी
असे असले तरी, LGD क्षेत्रात काही आव्हानेही आहेत. मागील वर्षात भारतातील काही हिऱ्यांच्या किमतीत 65% पर्यंत मोठी घसरण दिसून आली आहे. अतिरिक्त पुरवठा आणि आयात यामुळे नफ्यावर परिणाम होत आहे. भारत कटिंग आणि पॉलिशिंगमध्ये आघाडीवर असला तरी, उच्च-गुणवत्तेच्या LGD सीड्ससाठी आयातीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे, उद्योगातील संस्था GJEPC सतत आयात शुल्कात सवलत देण्याची मागणी करत आहेत. नैसर्गिक हिऱ्यांच्या उद्योगाकडूनही स्पर्धा कायम आहे, जे त्यांच्या ऐतिहासिक आणि भावनिक मूल्यावर जोर देतात.
जागतिक नेतृत्वासाठी भारताची रणनीती
एकंदरीत, भारत आपल्या पारंपरिक हिरे प्रक्रिया कौशल्याला अत्याधुनिक उत्पादन क्षमतांशी जोडून जागतिक LGD बाजारपेठेत एक प्रमुख स्थान मिळवण्यासाठी सज्ज आहे. ₹242 कोटींची संशोधन गुंतवणूक स्थानिक तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी आणि नवीन ऍप्लिकेशन्स शोधण्यासाठी उत्प्रेरक ठरेल. लक्ष्यित कौशल्य विकास आणि सरकारी पाठबळाने, भारत एक आत्मनिर्भर आणि जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक LGD इकोसिस्टम तयार करत आहे. किमतीतील अस्थिरता आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा यांसारखी आव्हाने असली तरी, भारताची ही सुनियोजित रणनीती भविष्यात हिरे तंत्रज्ञान आणि उत्पादनावर जगभरात मोठा प्रभाव टाकेल.