भारताची चीनला टक्कर! रेअर अर्थ मॅग्नेटसाठी मोठी योजना, अंतिम मुदत वाढवली

चीनच्या वर्चस्वाला शह देण्याची तयारी

चीनच्या वर्चस्वाला शह देण्यासाठी आणि देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्यासाठी भारताने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. जड उद्योग मंत्रालयाने (Ministry of Heavy Industries) ₹7,280 कोटी किमतीच्या रेअर अर्थ परमनंट मॅग्नेट (REPM) निर्मितीसाठी असलेल्या प्रोत्साहन योजनेची अंतिम मुदत २९ जून पर्यंत वाढवली आहे. या योजनेद्वारे दरवर्षी 6,000 मेट्रिक टन क्षमतेचे स्वदेशी चुंबक तयार करण्याचे लक्ष्य आहे. यामुळे इलेक्ट्रिक वाहने (EVs) आणि अक्षय ऊर्जा (Renewable Energy) क्षेत्रासाठी लागणाऱ्या महत्त्वाच्या घटकांसाठी आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल.

रेअर अर्थ मॅग्नेटचे महत्त्व

हे रेअर अर्थ परमनंट मॅग्नेट, विशेषतः निओडीमियम-प्रसोडीमियम (NdPr) पासून बनवलेले, इलेक्ट्रिक वाहनांमधील (EVs) कार्यक्षम मोटर्स आणि पवनचक्की जनरेटरसाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. जगभरातील स्वच्छ ऊर्जा आणि इलेक्ट्रिक वाहनांकडे वाढता कल पाहता, या मॅग्नेटची मागणी पुढील दशकात लक्षणीयरीत्या वाढण्याची अपेक्षा आहे. ही योजना भारतामध्ये एक संपूर्ण उत्पादन साखळी तयार करण्याचा प्रयत्न आहे.

चीनचे जागतिक वर्चस्व

सध्या, जागतिक रेअर अर्थ परमनंट मॅग्नेट बाजारात चीनचे वर्चस्व आहे. 2024 पर्यंत, चीन जगातील सुमारे 91% शुद्धीकरण आणि 94% चुंबक निर्मिती करत होता. चीनकडे प्रचंड मोठे साठे (सुमारे 44 दशलक्ष टन) आहेत आणि त्यांनी संपूर्ण पुरवठा साखळीवर पकड मजबूत केली आहे.

भारताची क्षमता आणि सद्यस्थिती

भारताकडे स्वतःचे रेअर अर्थचे मोठे साठे आहेत, जे सुमारे 13.07 दशलक्ष टन आहेत. असे असूनही, देशातील चुंबक उत्पादन मर्यादित आहे. 2022 ते 2025 या काळात, भारताची 85-90% गरज चीनसारख्या देशांमधून येणाऱ्या आयातीवर अवलंबून होती. प्रक्रिया क्षमता, तंत्रज्ञान आणि नियमनातील अडचणींमुळे भारत या क्षेत्रात मागे पडला आहे.

जागतिक पुरवठा साखळीतील बदल

जागतिक पातळीवर भू-राजकीय तणाव आणि चीनने पूर्वी खनिज निर्यातीवर घातलेले निर्बंध यामुळे पुरवठा साखळीत विविधता आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. अमेरिका आणि युरोपियन युनियनसारखे देशही एकाच स्रोतावरील अवलंबित्व कमी करत आहेत. भारतात, प्रोडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (PLI) सारख्या योजनांनी इतर क्षेत्रांमध्ये वाढ केली असली तरी, या योजनेच्या यशस्वितेवर अनेक घटकांवर अवलंबून आहे.

पुढील वाटचाल आणि आव्हाने

चीनची दशकांपासून विकसित झालेली आणि एकात्मिक रेअर अर्थ मॅग्नेट उद्योग प्रणालीची बरोबरी करणे हे भारतासाठी मोठे आव्हान आहे. जरी भारतात खनिज संपत्ती असली तरी, प्रगत प्रक्रिया आणि चुंबक निर्मिती तंत्रज्ञानाची कमतरता आहे. हे करण्यासाठी मोठ्या भांडवलाची, विशेषज्ञांची आणि एकात्मिक पुरवठा साखळीची गरज आहे. स्थानिक पातळीवर रेअर अर्थ मॅग्नेटचे उत्पादन भारताच्या ऑटोमोटिव्ह आणि संरक्षण क्षेत्रासाठी महत्त्वाचे मानले जात आहे. सरकार 'काबिल' (KABIL) सारख्या उपक्रमांद्वारे खनिज सुरक्षेवर लक्ष केंद्रित करत आहे, जेणेकरून भारत स्वच्छ तंत्रज्ञान निर्मितीच्या जागतिक बाजारपेठेत मोठा वाटा उचलू शकेल.