तांब्याच्या किमती गगनाला भिडल्या! भारतात मागणी मंदावली, पण कंपन्यांच्या नफ्यात मोठी तफावत

तांब्याची मागणी आणि दरवाढीचा दुहेरी मार

ICRA च्या ताज्या अहवालानुसार, पुढील दोन वर्षांत भारतातील तांब्याचा वापर 10-12% वार्षिक दराने वाढण्याचा अंदाज आहे. हा दर आर्थिक वर्ष 2026 च्या पहिल्या सात महिन्यांत पाहिलेल्या 14-15% च्या मजबूत वाढीपेक्षा कमी आहे. या मागणीतील नरमाईचे मुख्य कारण म्हणजे जागतिक तांब्याच्या किमतीत झालेली प्रचंड वाढ. जानेवारी 2026 पर्यंत, तांब्याच्या जागतिक किमती सुमारे USD 13,000 प्रति टन पर्यंत पोहोचल्या होत्या, जे आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीपासून सुमारे 40% ने वाढले आहेत. शहरीकरण, पायाभूत सुविधांचा विकास आणि हरित ऊर्जा संक्रमणासारखे मजबूत चालक (drivers) अजूनही टिकून असले तरी, वाढत्या किमतींमुळे मागणीवर परिणाम होत आहे.

ऊर्जा संक्रमण (energy transition) क्षेत्रातील मागणी, जसे की अक्षय ऊर्जा प्रकल्प, वीज ग्रीड सुधारणा, डेटा सेंटर्स आणि इलेक्ट्रिक वाहने (EVs), मध्यम-मुदतीसाठी (medium-term) मागणीला आधार देत आहे. तथापि, जागतिक पुरवठ्यातील व्यत्यय, खाणींमधील धातूचे प्रमाण कमी होणे आणि अमेरिकेच्या संभाव्य शुल्कासारख्या (tariff) भू-राजकीय अनिश्चिततेमुळे किमतीत झालेली ही प्रचंड वाढ टिकाऊ आहे का, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. वाहन उद्योगात (automotive sector) वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमतींमुळे आधीच मार्जिनवर दबाव जाणवत आहे.

जागतिक तांब्याच्या किमतीत मोठी अस्थिरता दिसून आली आहे. 6 जानेवारी 2026 रोजी, किमती $13,300 मेट्रिक टन च्या विक्रमी उच्चांकावर पोहोचल्या होत्या. ICRA ने H1 FY27 साठी किमती $11,000–$12,000 प्रति टन राहण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. J.P. Morgan Global Research नुसार, 2026 मध्ये सरासरी किंमत सुमारे ~$12,075/mt राहील आणि या वर्षासाठी रिफाइंड कॉपरच्या पुरवठ्यात सुमारे 330,000 मेट्रिक टन ची तूट (deficit) अपेक्षित आहे.

मार्जिनमध्ये तफावत: मूल्य साखळीचे विभाजन

सध्याच्या बाजारातील परिस्थितीमुळे तांबे मूल्य साखळीत (value chain) कंपन्यांच्या नफ्यात मोठी विभागणी दिसून येत आहे. खाणकाम आणि प्रारंभिक प्रक्रिया करणाऱ्या अपस्ट्रीम (upstream) कंपन्यांना वाढलेल्या जागतिक किमती आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या कमी ट्रीटमेंट आणि रिफायनिंग चार्जेस (TC/RCs) मुळे मोठा फायदा होत आहे. या कमी TC/RCs मुळे खाणकाम करणाऱ्या कंपन्यांना नफ्याचा मोठा हिस्सा मिळतो. यासोबतच, सोने आणि चांदीसारख्या मौल्यवान धातूंच्या विक्रीतून मिळणारा अतिरिक्त नफा (by-product gains) यामुळे खाणकाम करणाऱ्यांचे मार्जिन अनेक वर्षांच्या उच्चांकावर पोहोचले आहेत.

याउलट, डाउनस्ट्रीम (downstream) स्मेल्टिंग आणि रिफायनिंग कंपन्यांना मात्र मोठा मार्जिन दबाव जाणवत आहे. रिपोर्ट्सनुसार, धातूवर प्रक्रिया करण्यासाठी स्मेल्टर्सना मिळणारे शुल्क (treatment charges) लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहेत. काही प्रमाणात उप-उत्पादनांमधून (by-products) मिळणारी मदत वगळता, या डाउनस्ट्रीम कंपन्यांना नफा मिळवण्यात अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.

जागतिक पुरवठ्यातील अडथळे आणि तुटीची चिंता

जागतिक स्तरावर तांब्याच्या पुरवठ्यातील तणाव हे वाढलेल्या किमती आणि अपेक्षित तुटीचे प्रमुख कारण आहे. जगभरातील प्रमुख खाणींमधील भूकंपासारख्या घटना, बोगद्या कोसळणे आणि दरड कोसळणे यामुळे उत्पादनावर परिणाम झाला आहे. याव्यतिरिक्त, खाणींमधील धातूचे प्रमाण कमी होत असल्याने (declining ore grades) समान प्रमाणात धातू काढण्यासाठी जास्त खडक खोदावा लागतो, ज्यामुळे ऊर्जा, पाणी आणि भांडवली खर्चात वाढ होते. नवीन तांबे खाणी विकसित करण्यासाठी 18 ते 30 वर्षे लागू शकतात.

रिफायनिंग आणि स्मेल्टिंग पायाभूत सुविधांमध्येही अडथळे आहेत, ज्यासाठी विशेष कौशल्ये आणि मोठ्या भांडवलाची आवश्यकता असते. पर्यावरणीय नियम आणि परवानग्या मिळण्यास होणारा विलंब प्रक्रिया क्षमता वाढविण्यात आणखी अडथळा आणत आहे. या पुरवठा-बाजूच्या (supply-side) मर्यादांमुळे, खाणींमधून होणारा पुरवठा वाढत्या मागणीनुसार जुळवून घेण्यास कमी पडत आहे.

क्षेत्राचा दृष्टिकोन आणि किमतीचे अंदाज

पुढील काळात, 2025 आणि 2026 या कॅलेंडर वर्षांमध्ये रिफाइंड कॉपर मार्केटमध्ये तुट कायम राहण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे किमती उच्च राहतील, जरी त्यात अस्थिरता असू शकते. ICRA नुसार, H1 FY27 मध्ये किमती $11,000–$12,000 प्रति टन राहतील. अमेरिकेच्या शुल्काविषयीची अनिश्चितता आणि धोरणात्मक साठवणूक (strategic stockpiling) यामुळेही बाजारातील उपलब्धता प्रभावित होत आहे.

2027 मध्ये पुरवठ्यातील सुधारणा सुरू झाल्यावर किमती स्थिर होण्याची किंवा कमी होण्याची अपेक्षा आहे, परंतु परवानगी मिळण्यात नियामक सुधारणा अयशस्वी झाल्यास किमती $7.00-9.00 प्रति पौंड पर्यंत वाढण्याचा धोका आहे. भारतात, विशेषतः सरकारी उपक्रम आणि ऊर्जा संक्रमण व पायाभूत सुविधांसाठी तांब्याची भूमिका यामुळे दीर्घकालीन मागणीचे घटक (long-term demand drivers) मजबूत आहेत. तथापि, सध्याच्या उच्च-किंमत वातावरणाचा सामना करणे आणि त्याचा मागणीवर होणारा परिणाम हा तातडीचे आव्हान आहे. 6 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत, तांब्याची किंमत $5.85 USD/Lbs होती, जी मागील वर्षाच्या तुलनेत 27.55% ने वाढली आहे.