भारताचा केमिकल सेक्टर संकटात: मिडल ईस्ट पुरवठ्यावर परिणाम, स्वदेशी उपायांवर भर!

पश्चिम आशियातील भू-राजकीय तणावामुळे भारताच्या महत्त्वपूर्ण केमिकल उद्योगाला मोठा धक्का बसला आहे. महत्त्वाचे LNG आणि LPG पुरवठा मार्ग, विशेषतः होर्मुझ सामुद्रधुनीसारख्या ठिकाणांहून होणारे प्रवाह विस्कळीत झाले आहेत.

या पुरवठ्यातील अडथळ्यांमुळे ऊर्जा आणि फीडस्टॉक दोन्हीच्या उपलब्धतेवर आणि किमतींवर गंभीर परिणाम झाला आहे. कंपन्यांना नफ्यात उत्पादन करणे कठीण झाले असून, अनेक गॅस-अवलंबित उत्पादक कंपन्यांनी आपले उत्पादन 30% ते 50% पर्यंत कमी केले आहे किंवा तात्पुरते कामकाज थांबवले आहे.

या परिस्थितीचा फटका Thirumalai Chemicals Limited सारख्या कंपन्यांना बसला आहे. Phthalic Anhydride सारखे उत्पादन घेणाऱ्या कंपन्यांसाठी वाढलेला इनपुट खर्च आणि अनिश्चित उत्पादन यामुळे नफ्यावर दबाव आला आहे. याबरोबरच, फीडस्टॉक, मालवाहतूक आणि युद्धाचा विमा खर्च वाढल्याने उत्पादकांवरील खर्चाचा दबाव आणखी वाढला आहे.

विशेषतः नायट्रोजनयुक्त खते जसे की युरिया (urea) आणि डाय-अमोनियम फॉस्फेट (DAP) जास्त प्रभावित झाले आहेत, कारण त्यांचा पूर्णपणे अमोनियावर (ammonia) अवलंबून आहे, जो नैसर्गिक वायूपासून मिळतो. डाउनस्ट्रीममध्ये याचा परिणाम औद्योगिक वायू (industrial gases) आणि पेट्रोकेमिकल इंटरमीडिएट्सवर (petrochemical intermediates) होत आहे.

क्लोरीन-अल्कली (chlor-alkali) सेक्टरलाही ऊर्जा आणि फीडस्टॉक खर्चात वाढ झाल्याने PVC आणि सॉल्व्हेंट्ससारख्या उत्पादनांच्या किमती वाढवण्यास भाग पाडले आहे. कृषी रसायन इंटरमीडिएट्स (agrochemical intermediates), रंग (dyes) आणि रंगद्रव्ये (pigments) बनवणाऱ्या कंपन्यांनाही तीव्र इनपुट कमतरता आणि वाढलेल्या खर्चाचा सामना करावा लागत आहे.

या संकटातून भारताची आयातित फीडस्टॉकवरील प्रचंड अवलंबित्व ही प्रमुख कमकुवतता स्पष्ट झाली आहे. इंडियन केमिकल कौन्सिल (Indian Chemical Council) सारख्या उद्योग संघटना घरगुती उत्पादनात आणि पर्यायी ऊर्जा स्रोतांमध्ये जलद गुंतवणुकीची जोरदार मागणी करत आहेत. यामध्ये ग्रीन अमोनिया (green ammonia) आणि बायोफ्युएल्स (biofuels) सारख्या नवीन तंत्रज्ञानाचा समावेश आहे.

कंप्रेस्ड बायो गॅस (Compressed Bio Gas - CBG) आणि बायोफ्युएल्स हे अल्पावधी आणि दीर्घकाळासाठी महत्त्वाचे उपाय मानले जात आहेत. सरकार ड्युटी समायोजित करणे, कस्टम्स प्रक्रिया वेगवान करणे आणि फीडस्टॉकचे स्ट्रॅटेजिक रिझर्व्ह (strategic reserves) तयार करणे यासारख्या धोरणात्मक उपायांवर विचार करत आहे.

सध्याच्या परिस्थितीत, केमिकल सेक्टरची सर्वात मोठी कमजोरी म्हणजे अस्थिर जागतिक ऊर्जा बाजारपेठ आणि ठराविक प्रदेशांवरील अवलंबित्व. दीर्घकालीन दृष्टीने, देशांतर्गत मागणी आणि सरकारी प्रयत्नांमुळे भारताच्या केमिकल सेक्टरचे भविष्य उज्ज्वल दिसत आहे. मात्र, फीडस्टॉक लवचिकता (feedstock flexibility) वाढवणे आणि बायोमासचे CBG मध्ये रूपांतरण किंवा इथेनॉलचा वापर यांसारख्या नवीन उपायांवर लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे ठरेल. अखेरीस, स्वयंपूर्णता आणि वैविध्यपूर्ण सोर्सिंग (diversified sourcing) यावर आधारित भविष्याची निर्मिती करणे हेच उद्योगाचे ध्येय आहे.