Whalesbook
आयातीतून निर्यातीकडे भारताची मेडटेक झेप
भारताची मेडिकल टेक्नॉलॉजी (MedTech) इंडस्ट्री आज एका मोठ्या बदलाच्या उंबरठ्यावर उभी आहे. आयातीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेला हा देश आता जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यास सज्ज झाला आहे. बोस्टन कन्सल्टिंग ग्रुप (BCG), असोसिएशन ऑफ इंडियन मेडिकल डिव्हाइस इंडस्ट्री (AiMeD) आणि कलाम इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थ टेक्नॉलॉजी (KIHT) यांच्या अहवालानुसार, भारताची मेडटेक बाजारपेठ सध्या $16 बिलियन आहे, जी 2030 पर्यंत $41 ते $44 बिलियन पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. हा बदल भारताला केवळ देशांतर्गत गरजा पूर्ण करण्यापासून पुढे नेऊन जागतिक बाजारपेठेत एक मजबूत स्पर्धक म्हणून स्थापित करेल.
जागतिक बाजारपेठेत मोठे लक्ष्य
सध्या जागतिक मेडिकल डिव्हाइस मार्केटमध्ये भारताचा वाटा केवळ 1.5% ते 2% आहे, पण कंपनीचे लक्ष्य पुढील 25 वर्षांत 10% ते 12% वाटा काबीज करणे आहे. अहवाल सूचित करतात की 2035 पर्यंत हा क्षेत्र $83 ते $89 बिलियन पर्यंत वाढू शकतो. 1960 च्या दशकात मल्टीनॅशनल कंपन्यांचा 90% वाटा असताना, 2014 मध्ये 'मेक इन इंडिया' (Make in India) मोहीम सुरू झाल्यानंतर हे क्षेत्र हळूहळू अधिक स्वयंपूर्ण बनले. 2015 मध्ये $2.02 बिलियन असलेल्या या बाजारपेठेत वार्षिक 16.4% दराने वाढ होऊन 2030 पर्यंत ती $50 बिलियन पर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे.
देशांतर्गत गरजा पूर्ण करणे आणि आयात घटवणे
या वाढीमागील मुख्य कारण म्हणजे भारताच्या प्रचंड आरोग्यसेवेच्या गरजा पूर्ण करणे आणि आयात होणाऱ्या वैद्यकीय उत्पादनांना पर्याय देणे. सध्या $8 बिलियन असलेली ही बाजारपेठ 2035 पर्यंत $45 ते $48 बिलियन पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. यामध्ये मेडिकल उपकरणे आणि कन्स्युमेबल्स (consumables) आघाडीवर आहेत. भारतात अजूनही 70-80% वैद्यकीय उपकरणे, विशेषतः हाय-एंड इमेजिंग सिस्टीम आणि विशेष उपकरणे आयात केली जातात. स्थानिक उत्पादकांसाठी ही मोठी संधी आहे.
वाढती निर्यात
देशांतर्गत मागणीसोबतच, अमेरिका, युरोपियन युनियन (EU) आणि इतर विकसनशील देशांसाठी भारत एक मॅन्युफॅक्चरिंग हब म्हणून उदयास येत आहे. सध्या सुमारे $4 बिलियन असलेली निर्यात 2035 पर्यंत $16 ते $18 बिलियन पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. कार्डियाक आणि ऑर्थोपेडिक इम्प्लांट्स, इन-व्हिट्रो डायग्नोस्टिक्स (IVD) आणि उच्च-वॉल्यूम कन्स्युमेबल्स यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये निर्यातीला चालना मिळेल.
कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग संधी
कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग (Contract Manufacturing) क्षेत्रातही वाढीची मोठी संधी आहे. हे क्षेत्र 2035 पर्यंत सुमारे $7 बिलियन पर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे. ग्लोबल सप्लाय चेनमध्ये (Supply Chain) होत असलेले बदल याचा फायदा घेत आहेत. ग्लोबल मेडिकल डिव्हाइस कॉन्ट्रॅक्ट मॅन्युफॅक्चरिंग मार्केट 2025 मध्ये $84.61 बिलियन असून, 2033 पर्यंत $214.33 बिलियन पर्यंत पोहोचेल, ज्यात आशिया पॅसिफिकचे मोठे योगदान असेल.
सरकारी धोरणे आणि गुंतवणूक
या सर्व जलद वाढीमागे सरकारची सक्रिय धोरणे आणि गुंतवणूक आहे. राष्ट्रीय वैद्यकीय उपकरण धोरण 2023, ₹3,420 कोटीची उत्पादन-लिंक्ड इन्सेंटिव्ह (PLI) योजना, ज्यामध्ये 24 प्रकल्प आणि 57 उत्पादनांना समर्थन आहे, तसेच आंध्र प्रदेश मेडटेक झोन (AMTZ) सारखे 4 मेडटेक पार्क यातून स्पष्ट होते. 100% फॉरेन डायरेक्ट इन्व्हेस्टमेंट (FDI) साठी ऑटोमॅटिक अप्रूव्हल (Automatic Approval) मुळे मोठी भांडवली गुंतवणूक आकर्षित होत आहे. 2025 मध्ये 230 पेक्षा जास्त प्रायव्हेट इक्विटी, व्हेंचर कॅपिटल आणि कॉर्पोरेट डील्समध्ये सुमारे ₹10,940 कोटीची गुंतवणूक झाली.
गुंतवणूक आणि नवोपक्रम (Innovation)
भारतातील मेडटेक क्षेत्रातील प्रायव्हेट इक्विटी आणि व्हेंचर कॅपिटल (VC) गुंतवणूक 2019 मध्ये $180 मिलियन वरून 2025 मध्ये $1.25 बिलियन पर्यंत वाढली आहे. हे गुंतवणूकदारांचा वाढता रस दर्शवते. मात्र, 2025 मध्ये VC गुंतवणुकीत मागील वर्षाच्या तुलनेत घट दिसून आली. नवोपक्रम (Innovation) क्षेत्रात वाढ होत असली तरी, त्यासाठी अजूनही पुरेसा निधी उपलब्ध नाही, ज्यामुळे 'इनोव्हेट इन इंडिया' (Innovate in India) ची पूर्ण क्षमता वापरण्यासाठी अधिक भांडवलाची गरज आहे.
भविष्यातील आव्हाने
सकारात्मक दृष्टिकोन असूनही, भारतासमोर काही मोठी आव्हाने आहेत. देशा अजूनही प्रगत तांत्रिक उपकरणांसाठी आयातीवर अवलंबून आहे, ज्यामुळे व्यापारातील तूट (Trade Deficit) वाढते. उत्पादन नोंदणी (Product Registration) आणि मंजुरी (Approvals) यांसारख्या नियामक प्रक्रिया 2 वर्षांपर्यंत लांबू शकतात, ज्यामुळे नवोपक्रमाला (Innovation) विलंब होऊ शकतो. स्थानिक उत्पादनात वाढ होत असली तरी, इमेजिंग सिस्टीमसारख्या जटिल भागांमध्ये तंत्रज्ञानाची दरी (Technology Gap) भरून काढणे अजूनही कठीण आहे. जागतिक स्तरावर स्पर्धा करण्यासाठी, आंतरराष्ट्रीय मानकांशी जुळणारे सातत्यपूर्ण नियामक मानके (Regulatory Standards) आवश्यक आहेत.
भविष्याचा वेध
भारताच्या मेडटेक क्षेत्राचे भविष्य सरकारी धोरणांचा पाठिंबा, संशोधन आणि विकासातील (R&D) गुंतवणूक आणि जागतिक दर्जाची गुणवत्ता व नियामक सातत्य सुधारण्याच्या प्रयत्नांवर अवलंबून असेल. अनुकूल सरकारी धोरणे, मोठी देशांतर्गत बाजारपेठ आणि निर्यातीवर लक्ष केंद्रित केल्याने एक मजबूत पाया तयार झाला आहे. मात्र, खऱ्या अर्थाने जागतिक नेतृत्व मिळवण्यासाठी, भारताला केवळ किमतीवर स्पर्धा करण्याऐवजी उच्च-गुणवत्तेची, सुरक्षित आणि जागतिक स्तरावर मान्यताप्राप्त वैद्यकीय तंत्रज्ञान (Medical Technology) तयार करण्यावर भर द्यावा लागेल.