Whalesbook
Pharma Sector: 'जेनेरिक औषधांची दुनिया' म्हणून ओळखला जाणारा भारताचा फार्मा सेक्टर आता आपल्या धोरणात मोठे बदल करत आहे. पारंपरिक जेनेरिक औषधांऐवजी (Generics) जास्त नफा मिळवून देणाऱ्या आणि भविष्यातील गरजा पूर्ण करणाऱ्या बायोलॉजिक्स (Biologics) आणि बायोसिमिलर्स (Biosimilars) या उच्च-मूल्याच्या बाजारात जागतिक स्तरावर नेतृत्व करण्याचे मोठे ध्येय ठेवण्यात आले आहे.
बाजारातील बदल आणि जागतिक स्पर्धा
जागतिक आरोग्य क्षेत्रात बायोलॉजिक्सचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत आहे. भारताने स्वस्त जेनेरिक औषधांमुळे 'जगाची फार्मसी' अशी ओळख मिळवली असली तरी, या क्षेत्रात प्रचंड किंमत स्पर्धा आणि नफ्यावर वाढता दबाव येत आहे. त्यामुळे आता केवळ जेनेरिक औषधांवर अवलंबून राहणे भविष्यातील वाढीसाठी पुरेसे नाही, असे राज्यमंत्री अनुप्रिया पटेल यांनी म्हटले आहे. सध्या अमेरिका आणि युरोपातील देश बायोलॉजिक्सच्या बाजारात दशकांपासून आघाडीवर आहेत, तर चीनही या क्षेत्रात वेगाने प्रगती करत आहे.
सरकारची महत्त्वाकांक्षी योजना
या स्थित्यंतराला पाठिंबा देण्यासाठी केंद्र सरकार एका महत्त्वाकांक्षी योजनेवर काम करत आहे. 'बायोटेक शक्ती' (Biopharma SHAKTI) या नवीन कार्यक्रमाद्वारे पुढील 5 वर्षांत ₹10,000 कोटी इतकी मोठी गुंतवणूक करून देशांतर्गत उत्पादन क्षमता आणि R&D (संशोधन आणि विकास) मजबूत करण्याचे नियोजन आहे. यासोबतच, औषध उत्पादन (PLI) आणि बल्क ड्रग पार्कसाठीच्या सध्याच्या योजनाही या ध्येयाला बळ देत आहेत. याशिवाय, केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटना (CDSCO) मध्ये मोठे बदल करून 1,500 हून अधिक विशेष तज्ञ (Subject Matter Experts) नेमले जाणार आहेत, जेणेकरून गुंतागुंतीच्या औषधांच्या मंजुरी प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि वैज्ञानिक दृष्ट्या मजबूत होईल. औषध संशोधनात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) वापरण्याचीही योजना आहे.
अंमलबजावणीतील मोठी आव्हानं
एवढी मोठी उद्दिष्ट्ये आणि महत्त्वाकांक्षी योजना असली तरी, ही ध्येये प्रत्यक्षात आणणे सोपे नाही. 'बायोटेक शक्ती'साठी ₹10,000 कोटी एवढा निधी, जागतिक फार्मा कंपन्यांच्या प्रचंड R&D बजेटच्या तुलनेत कमी पडू शकतो. CDSCO मध्ये 1,500 तज्ञ शोधणे आणि त्यांची नियुक्ती करणे हे एक मोठे लॉजिस्टिक आव्हान आहे, कारण अशा विशेष कौशल्याच्या तज्ञांना आकर्षित करणे आणि त्यांना टिकवून ठेवणे जागतिक बाजारात स्पर्धात्मक आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारतात मोठ्या सरकारी योजनांच्या अंमलबजावणीत अनेकदा विलंब, निधीचे व्यवस्थापन आणि बाजारात स्वीकृती मिळवण्यात अडचणी येतात.
बायोलॉजिक्स R&D ची जोखीम
बायोलॉजिक्स विकसित करणे ही एक अत्यंत दीर्घकालीन, गुंतागुंतीची आणि जोखमीची प्रक्रिया आहे. यात अपयशाची शक्यता जेनेरिक औषधांच्या तुलनेत खूप जास्त असते. या स्थित्यंतरासाठी केवळ मोठी भांडवली गुंतवणूकच नाही, तर वैज्ञानिक कौशल्यात मोठी वाढ, अत्याधुनिक संशोधन पायाभूत सुविधा आणि गुंतागुंतीच्या नियामक मार्गांची सखोल जाण असणे आवश्यक आहे.
भविष्यातील दृष्टिकोन
विश्लेषकांना भारताच्या बायोलॉजिक्स आणि बायोसिमिलर्स क्षेत्रातील क्षमतेबद्दल आशावाद असला तरी, ते याकडे दीर्घकालीन प्रयत्नांचा भाग म्हणून पाहतात. यश मिळवण्यासाठी सातत्यपूर्ण गुंतवणूक, नियामक सुधारणांची प्रभावी अंमलबजावणी आणि जागतिक स्तरावर नवनवीन शोध (Innovation) व गुणवत्तेत स्पर्धा करण्याची क्षमता सिद्ध करावी लागेल. जेनेरिक औषधांमधून कमी होणारे उत्पन्न सांभाळून, बायोलॉजिक्स उत्पादन आणि R&D यशस्वीरित्या वाढवणे हेच भारताच्या फार्मा उद्योगाच्या भविष्यातील वाढीसाठी निर्णायक ठरेल.