दिल्लीतील एम्स (AIIMS) ने केलेल्या एका अभ्यासानुसार, अल्झायमर (Alzheimer's) रोगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात असलेल्या रुग्णांसाठी १२ आठवड्यांचा योगाभ्यास फायदेशीर ठरू शकतो. या योगामुळे रुग्णांच्या स्मरणशक्तीत आणि मनःस्थितीत सुधारणा दिसून आली आहे.
काय आहे हे संशोधन?
ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस (AIIMS), दिल्ली येथील संशोधकांनी अल्झायमर रोगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील रुग्णांवर योगाच्या परिणामांचा अभ्यास केला आहे. १२ आठवड्यांच्या कालावधीत झालेल्या या अभ्यासात, दररोज एक तास योगा केल्याने रुग्णांच्या आकलन क्षमतेत (Cognitive Performance) लक्षणीय सुधारणा झाल्याचे आणि नैराश्याची लक्षणे कमी झाल्याचे दिसून आले.
अभ्यासातील निष्कर्ष
या अभ्यासात रुग्णांच्या आकलन क्षमतेतील बदल तपासण्यासाठी 'मॉन्ट्रियल कॉग्निटिव्ह असेसमेंट' (MoCA) आणि नैराश्याची पातळी मोजण्यासाठी 'पेशंट हेल्थ क्वेश्चनेअर-९' (PHQ-9) सारख्या प्रमाणित साधनांचा वापर करण्यात आला. डॉ. रीमा दत्ता आणि डॉ. मंजरी त्रिपाठी यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधन पथकाने मानसिक आणि आकलन क्षमतेतील सुधारणांबरोबरच रुग्णांच्या आतड्यांतील सूक्ष्मजीवांमध्ये (Gut Microbiome) झालेले बदलही नोंदवले. अभ्यासात 'बिफिडोबॅक्टेरियम' (Bifidobacterium) आणि 'फेकल बॅक्टेरियम प्राऊस्निट्झी' (Faecalibacterium prausnitzii) सारख्या फायदेशीर जीवाणूंची वाढ झाल्याचे दिसून आले, तर हानिकारक जीवाणूंचे प्रमाण कमी झाले. हे बदल 'गट-ब्रेन ऍक्सिस' (Gut-Brain Axis) वर योगाचा सकारात्मक प्रभाव दर्शवतात, जो न्यूरोलॉजिकल आरोग्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
सहायक उपचारांचे वाढते महत्त्व
आरोग्य आणि निदान क्षेत्रासाठी, हा अभ्यास 'सहायक उपचार' (Adjunctive Therapy) च्या वाढत्या महत्त्वावर प्रकाश टाकतो. या उपचारांमध्ये स्टँडर्ड औषधांसोबतच इतर पद्धतींचा वापर केला जातो. योगाचा हा कार्यक्रम अल्झायमरवरचा इलाज नसला तरी, तो न्यूरोलॉजीमध्ये होलिस्टिक (Holistic) किंवा जीवनशैली-आधारित हस्तक्षेपाकडे एक महत्त्वाचे पाऊल दर्शवतो. आरोग्यसेवेचा खर्च वाढत असताना आणि रुग्ण जुनाट आजारांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अतिरिक्त मार्ग शोधत असताना, AIIMS सारख्या संस्थांमधील संशोधनामुळे या कमी खर्चाच्या आणि सहज उपलब्ध उपायांच्या परिणामकारकतेला पुष्टी मिळते.
अभ्यासाच्या मर्यादा आणि पुढील दिशा
संशोधकांनी या अभ्यासात काही मर्यादा नमूद केल्या आहेत, विशेषतः सहभागींची संख्या कमी असणे आणि नियंत्रण गट (Control Group) नसणे. वैद्यकीय संशोधनात, या घटकांमुळे निष्कर्षांना 'प्राथमिक' मानले जाते. आकलन क्षमतेवर होणारे दीर्घकालीन परिणाम आणि फायदे पूर्णपणे समजून घेण्यासाठी, मोठ्या प्रमाणावर 'रँडमाइज्ड कंट्रोल्ड ट्रायल्स' (Randomized Controlled Trials) आणि विस्तारित कालावधीचे अभ्यास आवश्यक आहेत. पुढील टप्प्यात, हे फायदे व्यापक आणि विविध रुग्ण समूहांमध्ये पुन्हा दिसून येतात का, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.