रिलायन्स इंडस्ट्रीजच्या (Reliance Industries) 'वानतारा' (Vantara) या वन्यजीव संवर्धन उपक्रमाने गुजरात वन विभागाच्या (Gujarat Forest Department) मदतीने कच्छच्या बन्नी गवताळ प्रदेशात (Banni Grasslands) २० काळवीटांना सोडले आहे. हा प्रकल्प स्थानिक तृणभक्षक प्राण्यांची संख्या वाढवण्यासाठी आणि परिसंस्थेचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी हाती घेण्यात आला आहे, तसेच भविष्यात चित्त्यांच्या पुनर्प्रस्थापनेची (cheetah reintroduction) तयारी म्हणूनही हे महत्त्वाचे आहे.
काळवीटांचे यशस्वी पुनर्वसन
रिलायन्स इंडस्ट्रीजच्या 'वानतारा' (Vantara) या वन्यजीव बचाव आणि पुनर्वसन उपक्रमाने गुजरातच्या बन्नी गवताळ प्रदेशात २० काळवीटांचे (१० नर आणि १० मादी) यशस्वी स्थलांतर केले आहे. हा महत्वाचा कार्यक्रम भारताच्या ८० व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त पार पडला. गुजरात वन विभाग आणि वानतारा यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबवण्यात आलेल्या या उपक्रमामुळे भारतातील सर्वात मोठ्या गवताळ प्रदेशांपैकी एक असलेल्या बन्नी प्रदेशातील जैवविविधता (biodiversity) पुनरुज्जीवित होण्यास मदत होईल.
संवर्धनाची मोठी योजना
या तृणभक्षक प्राण्यांची पुनर्निविष्ठा (reintroduction) बन्नी गवताळ प्रदेशात नैसर्गिक अन्नसाखळी (prey base) पुन्हा निर्माण करण्याच्या उद्देशाने केली जात आहे. वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, काळवीट आणि चिंकारांसारख्या तृणभक्षक प्राण्यांची निरोगी लोकसंख्या परिसंस्थेचा समतोल राखण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. यासोबतच, सरकारची चित्त्यांना या प्रदेशात पुन्हा आणण्याच्या व्यापक योजनेची ही एक तयारी आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (Ministry of Environment, Forest and Climate Change) या प्रदेशातील ऐतिहासिक वन्यजीव विविधता पूर्णपणे पुनर्संचयित करण्यासाठी ५०० काळवीटं आणि १०० चिंकारांच्या स्थलांतराला मंजुरी दिली आहे.
काय आहे 'वानतारा'?
'वानतारा' हा रिलायन्स फाउंडेशनच्या (Reliance Foundation) अंतर्गत चालवला जाणारा एक ना-नफा तत्वावर आधारित (philanthropic) उपक्रम आहे. हा उपक्रम रिलायन्सच्या जामनगर येथील रिफायनरी कॉम्प्लेक्समध्ये (Reliance refinery complex) स्थित ग्रीनझूलॉजिकल रेस्क्यू अँड रिहॅबिलिटेशन सेंटर (GZRRC) द्वारे चालवला जातो. हे एक सार्वजनिकरित्या सूचीबद्ध युनिट नाही. या उपक्रमासाठी रिलायन्स इंडस्ट्रीजचे (Reliance Industries) संसाधने आणि पायाभूत सुविधा वापरल्या जात असल्या तरी, हा एक धर्मादाय वन्यजीव संवर्धन प्रकल्प आहे.
काय आहेत धोके?
मोठ्या प्रमाणावरील वन्यजीव स्थलांतरांचे (wildlife translocations) पर्यावरणवाद्यांकडून आणि स्वतंत्र संशोधकांकडून बारकाईने निरीक्षण केले जाते. या प्रकल्पांमधील संभाव्य धोक्यांमध्ये पाळीव किंवा स्थलांतरित प्राण्यांना जंगली वातावरणात जुळवून घेण्याचे आव्हान, गवताळ प्रदेशाच्या परिसंस्थेवरील परिणाम आणि शिकारी-भक्ष्य यांच्यातील संबंधांची दीर्घकालीन स्थिरता यांचा समावेश होतो. या उपक्रमाचे यश सतत देखरेख, मानवी हस्तक्षेपाशिवाय मुक्त केलेल्या प्राण्यांचे जगणे आणि वन विभागाने घालून दिलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन यावर अवलंबून असेल.
पुढील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे सरकारने मंजूर केलेल्या व्यापक स्थलांतर योजनेची प्रगती. वन विभाग आणि वानतारा टीमने सोडलेल्या कळपाच्या आरोग्यावर आणि त्यांच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यावर लक्ष ठेवणे सुरू ठेवले आहे, जे बन्नी अधिवासात नियोजित असलेल्या उर्वरित शेकडो प्राण्यांच्या स्थलांतराच्या व्यवहार्यतेवर माहिती देईल.