केंद्रीय मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी राष्ट्रीय बायोएनर्जी कार्यक्रमाला गती देण्याचे आदेश दिले आहेत. आता पारंपरिक ऊसाच्या चिपाडावर (Bagasse) आधारित प्रकल्पांऐवजी इतर कचऱ्यापासून ऊर्जा निर्मितीवर (Non-Bagasse Projects) भर दिला जाईल. यामुळे ऊर्जा आयात कमी होईल आणि कचरा व्यवस्थापनातही सुधारणा होईल.
काय घडले?
केंद्रीय नवीन आणि अक्षय ऊर्जा मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी राष्ट्रीय बायोएनर्जी कार्यक्रमाची अंमलबजावणी (Implementation) जलदगतीने करण्याचे निर्देश अधिकाऱ्यांना दिले आहेत. नुकत्याच झालेल्या एका आढावा बैठकीत, मंत्र्यांनी पारंपरिक बॅगॅस-आधारित प्रकल्पांच्या पलीकडे विस्तार करण्याची गरज असल्याचे सांगितले. सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार, हा कार्यक्रम आधीच दरवर्षी सुमारे 80 लाख टन कृषी आणि बायो-जेनिक कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता गाठू शकला आहे. एलपीजीचा (LPG) वापर कमी करणे आणि भारताचे जीवाश्म इंधनावरील (Fossil Fuels) अवलंबित्व कमी करणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
बॅगॅस व्यतिरिक्त प्रकल्पांकडे वाटचाल
गेली अनेक वर्षे, भारताची बरीचशी बायोएनर्जी निर्मिती ही ऊस गाळल्यानंतर उरणाऱ्या चोथ्यावर (Fibrous Residue) म्हणजेच बॅगॅसवर अवलंबून होती. बॅगॅस हा ऊर्जेचा एक विश्वासार्ह स्रोत असला तरी, तो पूर्णपणे साखर उद्योगाच्या हंगामी स्वरूपावर अवलंबून आहे. 'नॉन-बॅगॅस' प्रकल्पांना प्रोत्साहन देऊन, सरकार पीक अवशेष (Crop Stubble) आणि इतर शेतीतील कचऱ्यासारख्या विविध कृषी अवशेषांचा वापर करण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे.
हा बदल धोरणात्मकदृष्ट्या (Strategically) महत्त्वाचा आहे कारण यामुळे बायोएनर्जी प्रकल्पांसाठी कच्च्या मालाची (Feedstock) उपलब्धता वाढते. केवळ साखर कारखान्यांवर अवलंबून न राहता, आता शेतीतील कचरा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या प्रदेशात प्रकल्प उभारले जाऊ शकतात, ज्यामुळे वर्षभर पुरवठा साखळी (Supply Chain) तयार होऊ शकते. या उपायामुळे शेतीतील कचरा व्यवस्थापनाची समस्या सुटेल, जो अनेकदा जाळला जातो आणि प्रदूषण करतो, तसेच स्वच्छ ऊर्जा निर्मितीलाही चालना मिळेल.
व्यवसाय आणि गुंतवणूकदारांसाठी थेट परिणाम
या धोरणात्मक निर्णयाचा परिणाम अक्षय ऊर्जा (Renewable Energy), कचरा व्यवस्थापन (Waste Management) आणि औद्योगिक बॉयलर (Industrial Boiler) क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या कंपन्यांसाठी महत्त्वाचा आहे. ग्रीन हीट (Green Heat) आणि स्टीम (Steam) ऍप्लिकेशन्सवर (Applications) लक्ष केंद्रित केल्यामुळे, औद्योगिक क्लस्टर्स (Industrial Clusters) त्यांच्या औष्णिक ऊर्जेच्या (Thermal Energy) गरजा पूर्ण करण्यासाठी बायोएनर्जी उपायांचा अधिकाधिक अवलंब करू शकतात.
बायोमास प्रक्रिया (Biomass Processing), बायोगॅस प्लांट (Biogas Plant) किंवा बायोचार (Biochar) निर्मितीसाठी उपकरणे बनवणाऱ्या कंपन्यांना वाढती मागणी दिसू शकते, कारण सरकार या प्रकल्पांना प्रोत्साहन देत आहे. याव्यतिरिक्त, सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांना (MSMEs) समाविष्ट करण्यावर जोर दिल्याने, कचरा संकलन आणि ऊर्जा उत्पादनासाठी विकेंद्रित परिसंस्था (Decentralized Ecosystem) तयार करण्याचे सरकारचे प्रयत्न दिसत आहेत, ज्यामुळे लहान तंत्रज्ञान पुरवठादार (Technology Providers) आणि स्थानिक प्रकल्प विकासकांसाठी (Project Developers) संधी निर्माण होऊ शकतात.
अंमलबजावणी आणि कार्यान्वयन (Operational) धोके
'नॉन-बॅगॅस' प्रकल्पांना प्रोत्साहन देणे महत्त्वाचे असले तरी, गुंतवणूकदारांनी कार्यान्वयन (Operational) जटिलतेकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. साखर कारखान्यांप्रमाणे जेथे कचरा एकाच ठिकाणी केंद्रित असतो, तेथे कृषी कचरा विखुरलेला असतो. हा कचरा एकत्रित करून प्रक्रिया सुविधेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी वाहतूक (Transportation) आणि साठवणूक (Storage) यांसारख्या लॉजिस्टिक्समध्ये (Logistics) जास्त खर्च आणि पुरवठा साखळीचे धोके (Supply Chain Risks) आहेत.
याव्यतिरिक्त, विविध कृषी कचऱ्यामधील आर्द्रतेचे प्रमाण (Moisture Content) आणि रासायनिक रचना (Chemical Composition) लक्षणीयरीत्या बदलते, ज्यामुळे ऊर्जेचे सातत्यपूर्ण उत्पादन सुनिश्चित करण्यासाठी मजबूत तंत्रज्ञानाची (Robust Technology) आवश्यकता असते. कचरा एकत्रीकरणासाठी (Waste Aggregation) कार्यक्षम पायाभूत सुविधा नसल्यास, कच्च्या मालाच्या उपलब्धतेतील चढ-उतारामुळे प्रकल्पांच्या व्यवहार्यतेवर (Viability) परिणाम होऊ शकतो.
गुंतवणूकदारांनी काय पाहावे?
या क्षेत्राच्या प्रगतीबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी गुंतवणूकदार खालील गोष्टींवर लक्ष ठेवू शकतात:
- राष्ट्रीय बायोएनर्जी कार्यक्रमावरील अद्यतने, विशेषतः 'नॉन-बॅगॅस' प्रकल्प विकासकांसाठी सबसिडी (Subsidies) किंवा आर्थिक प्रोत्साहन.
- बायोमास-टू-एनर्जी (Biomass-to-Energy) किंवा बायोगॅस पायाभूत सुविधांशी संबंधित सरकारी निविदांमधील (Tenders) वाढ.
- उत्पादन क्षेत्रातील औद्योगिक कंपन्यांनी ग्रीन हीट आणि स्टीम उपायांचा अवलंब करण्याचा दर.
- बायोमास प्रक्रिया यंत्रसामग्रीच्या मागणीबद्दल उपकरण उत्पादकांकडून (Equipment Manufacturers) येणारी भाष्ये.