केंद्र सरकारने PM-KUSUM 2.0 योजनेसाठी **₹50,000 कोटींचे** बजेट जाहीर केले आहे. आता ही योजना 'ॲग्रिव्होल्टेइक्स'वर (Agrivoltaics) लक्ष केंद्रित करणार असून, शेतकऱ्यांच्या ऊर्जेच्या खर्चात मोठी बचत होणार आहे. मात्र, या मोठ्या प्रकल्पाच्या यशासाठी सोलर स्ट्रक्चरची मजबुती आणि पंप इलेक्ट्रॉनिक्सची गुणवत्ता महत्त्वाची ठरणार आहे.
भारत आता सौर ऊर्जेवर आधारित शेतीला चालना देण्यासाठी PM-KUSUM कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे. ₹50,000 कोटींच्या भरघोस निधीसह, आता सरकार 'ॲग्रिव्होल्टेइक्स'वर भर देत आहे. यामध्ये एकाच जमिनीवर सौर पॅनेल आणि पिके अशी दोन्ही कामे होणार आहेत. हे केवळ धोरण बदल नसून, हे प्रकल्प राबवणाऱ्या कंपन्यांसाठी इंजिनिअरिंगची एक नवी कसोटी आहे.
रचनेत मोठे बदल
पारंपारिक सौर प्रकल्पांच्या तुलनेत, ॲग्रिव्होल्टेइक सिस्टिममध्ये पॅनेल्स ४ ते ५ मीटर उंचीवर बसवावे लागतील. शेतीची अवजारे आणि ट्रॅक्टर खालून सहज जाऊ शकतील, यासाठी ही उंची आवश्यक आहे. या बदलामुळे जास्त स्टील, क्लिष्ट पायलिंग (Piling) आणि वाऱ्याचा दाब सहन करू शकतील असे मजबूत पाया (Foundation) बांधण्याची गरज निर्माण झाली आहे. इंजिनिअरिंग कंपन्यांना आता अशा प्रणाली विकसित कराव्या लागतील ज्या २५ वर्षे टिकतील.
विश्वासार्हता आणि देखभाल
कोणत्याही सोलर इरिगेशन सिस्टिममध्ये 'पंप कंट्रोलर' हा सर्वात महत्त्वाचा भाग असतो. आता जुन्या तंत्रज्ञानाऐवजी प्रगत 'सेन्सरलेस' तंत्रज्ञानावर कंपन्या भर देत आहेत. जर हे इलेक्ट्रॉनिक्स बिघडले, तर शेतकऱ्यांना पाणी मिळणे बंद होईल, ज्यामुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते. मिनिस्ट्री ऑफ न्यू अँड रिन्यूएबल एनर्जी (MNRE) ने आता स्वदेशी सोलर सेल्स वापरणे अनिवार्य केल्याने, कंपन्यांना गुणवत्तेसोबतच देखभालीच्या कामातही चोख कामगिरी करावी लागेल.
गुंतवणूकदारांसाठी काय आहे संधी?
हरियाणासारख्या राज्यांतील आकडेवारीनुसार, सौर पंपांमुळे शेतकऱ्यांच्या डिझेलवरील खर्चात दरवर्षी सुमारे ₹55,000 पर्यंत बचत होऊ शकते. मात्र, हा फायदा कायम राहण्यासाठी उपकरणांचे 'अपटाइम' (Uptime) उत्तम असणे गरजेचे आहे. गुंतवणूकदारांनी केवळ सरकारी कॉन्ट्रॅक्टच्या आकारावर न जाता, संबंधित कंपनी दुर्गम भागात किती कार्यक्षमतेने आणि कमी देखभालीत काम पूर्ण करते, यावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. भविष्यात केवळ प्रकल्पांची संख्या वाढवून चालणार नाही, तर दर्जेदार उपकरणांचे जाळे टिकवून ठेवणाऱ्या कंपन्याच यात बाजी मारतील.