Whalesbook
भू-राजकीय तणावाचा तेलावर परिणाम?
सध्या जगावर भू-राजकीय तणावाचे ढग गडद होत असताना, OPEC+ समूहाने तेल उत्पादन वाढवण्याचा एक महत्त्वाचा निर्णय घेण्याचा विचार करत आहे. जरी यापूर्वी उत्पादन वाढीला काही काळासाठी थांबवण्यात आले होते, तरी अमेरिका आणि इराणमधील वाढत्या संघर्षाने, विशेषतः शनिवारी इराणवर झालेल्या हल्ल्यांच्या वृत्तांनंतर, पुरवठा स्थिरतेचे महत्त्व वाढले आहे. या संभाव्य हालचालीमुळे बाजारात अचानक मोठी अस्थिरता येण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
मुख्य कारण: भू-राजकीय धोक्याचा प्रीमियम
गेल्या काही दिवसांपासून क्रूड ऑईलच्या किमतीत लक्षणीय वाढ दिसून येत आहे. ब्रेंट क्रूड (Brent crude) सात महिन्यांच्या उच्चांकाजवळ, म्हणजेच सुमारे $73 प्रति बॅरल दराने व्यवहार करत आहे. ही वाढ केवळ मागणी-पुरवठ्यावर आधारित नसून, यात भू-राजकीय धोक्याचा मोठा वाटा आहे, ज्याचा अंदाज $4 ते $10 प्रति बॅरल इतका आहे. गेल्या आठवड्यात अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या हल्ल्यांच्या वृत्तांमुळे ही चिंता वाढली आहे. यामुळे स्ट्रेट ऑफ होर्मुझसारख्या (Strait of Hormuz) महत्त्वाच्या जलमार्गांमध्ये अडथळे येण्याची भीती आहे, ज्यातून जागतिक तेलाचा आणि LNG चा सुमारे 20-30% पुरवठा होतो. या पार्श्वभूमीवर, सौदी अरेबियाने (Saudi Arabia) फेब्रुवारी 2026 च्या पहिल्या 24 दिवसांत आपले तेल उत्पादन आणि निर्यात सुमारे 7.3 दशलक्ष (million) बॅरल प्रति दिन पर्यंत वाढवल्याचे वृत्त आहे, जे एप्रिल 2023 नंतरचे सर्वाधिक आहे. त्याचप्रमाणे, UAE चे अबू धाबी देखील एप्रिलमध्ये Murban crude ची निर्यात वाढवणार आहे. रविवारी होणाऱ्या OPEC+ बैठकीत या परिस्थितीवर चर्चा होऊन, सुरुवातीला प्रस्तावित केलेल्या 137,000 बॅरल प्रति दिनाच्या तिप्पट, म्हणजेच सुमारे 411,000 बॅरल प्रति दिन इतकी वाढ करण्याचा निर्णय घेतला जाऊ शकतो. या निर्णयामुळे जानेवारी ते मार्च 2026 पर्यंत सुरू असलेला उत्पादन वाढीचा विराम संपुष्टात येईल.
विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन
OPEC+ कडून होणारी संभाव्य उत्पादन वाढ ही बाजारात मिश्र संकेत देत आहे. एका बाजूला भू-राजकीय तणावामुळे किमती वाढत आहेत, तर दुसरीकडे 2026 च्या उत्तरार्धात पुरवठ्यात वाढ होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. अमेरिकेच्या एनर्जी इन्फॉर्मेशन ॲडमिनिस्ट्रेशन (EIA) च्या अंदाजानुसार, 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूडची सरासरी किंमत $58 प्रति बॅरल राहण्याचा अंदाज आहे, तर 2025 मध्ये ती $69 प्रति बॅरल असेल. जागतिक स्तरावर तेलाचा साठा वाढण्याची अपेक्षा असल्याने हे भाकीत वर्तवण्यात आले आहे. 2026 मध्ये जागतिक पुरवठ्यात सुमारे 2.5 दशलक्ष bpd ची वाढ अपेक्षित आहे, जी प्रामुख्याने अमेरिका, कॅनडा, ब्राझील, गयाना आणि अर्जेंटिनासारख्या नॉन-OPEC+ देशांमधून येईल. अमेरिकेचे क्रूड उत्पादन 2026 मध्ये सरासरी 13.58 दशलक्ष bpd पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. रशिया आणि कझाकस्तानसह इतर नॉन-OPEC उत्पादक देश देखील पुरवठ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, मध्यपूर्वेतील संघर्षांमुळे तेलाच्या किमतीत झालेली वाढ तात्पुरती ठरली आहे, कारण युद्ध संपल्यानंतर आणि पुरवठ्याच्या पायाभूत सुविधांचे नुकसान न झाल्यास किमती पुन्हा पूर्ववत होतात. इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी (IEA) च्या अंदाजानुसार, OPEC+ च्या प्रयत्नांनंतरही 2026 च्या दुसऱ्या तिमाहीत 4.5 दशलक्ष bpd इतका प्रचंड सरप्लस निर्माण होऊ शकतो. अमेरिकेतील वाहन चालवण्याचा हंगाम (driving season) मागणी वाढवतो, परंतु जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या सुमारे 3.1% वाढीच्या धीम्या गतीमुळे यावर परिणाम होऊ शकतो.
नकारात्मक पैलू (Bear Case)
भू-राजकीय घटनांमुळे सध्या किमती वाढत असल्या तरी, बाजारात काही नकारात्मक घटकही आहेत. 2026 च्या उत्तरार्धात नॉन-OPEC+ देशांमधील मजबूत उत्पादन वाढ आणि मागणीतील घट यामुळे पुरवठ्यात मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे, जी सध्याच्या भू-राजकीय प्रीमियमला कमी करू शकते. ज्युलियस बेअरचे (Julius Baer) नॉर्बर्ट रुकर (Norbert Rucker) सारखे विश्लेषक म्हणतात की, "इराणमधील तणाव तात्पुरता ठरू शकतो आणि जेव्हा याकडे लक्ष कमी होईल, तेव्हा पुरवठ्यातील अतिरिक्ततेवर लक्ष केंद्रित होईल, ज्यामुळे किमतींवर दबाव येईल." याव्यतिरिक्त, OPEC+ सदस्यांमधील उत्पादन कोटा आणि क्षमतेतील फरकांमुळे त्यांच्या उत्पादन समायोजनांच्या प्रभावीतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. UAE सारखे देश अलीकडील गुंतवणुकीमुळे जास्त कोटा मागत आहेत. जर भू-राजकीय परिस्थिती निवळली आणि OPEC+ ने उत्पादन कमी केले नाही, तर बाजारात पुरवठ्याची मोठी अतिरिक्तता निर्माण होऊ शकते. सौदी अरेबिया आणि UAE ची सध्या निर्यात वाढवण्याची रणनीती बाजारात स्थिरता आणू शकते, परंतु जर तणाव कमी झाला आणि OPEC+ ने प्रभावीपणे उत्पादन नियंत्रण केले नाही, तर अतिरिक्त पुरवठ्याचा धोका वाढेल. EIA चे 2026 साठी ब्रेंट क्रूड $58/b आणि 2027 साठी $53/b चे अंदाज या गोष्टी दर्शवतात की, जागतिक साठा वाढल्याने किमती कमी होण्याची शक्यता आहे.
भविष्यातील अंदाज
भू-राजकीय जोखमीमुळे विश्लेषकांनी 2026 साठी तेलाच्या किमतीचे अंदाज वाढवले आहेत. ब्रेंटसाठी सरासरी $63.85 आणि WTI साठी $60.38 प्रति बॅरल अंदाज आहे, जो जानेवारीतील आधीच्या अंदाजापेक्षा जास्त आहे. तथापि, वर्षाच्या उत्तरार्धात जास्त पुरवठ्याच्या चिंतेमुळे या वाढीव अंदाजांना मर्यादा येत आहेत. इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी (IEA) नुसार, 2026 मध्ये जागतिक तेलाची मागणी 850 kb/d ने वाढेल, ज्यामध्ये चीनच्या नेतृत्वाखालील नॉन-OECD अर्थव्यवस्थांचा मोठा वाटा असेल. चीनची वाढती धोरणात्मक साठवणूक (strategic stockpiling) या अतिरिक्त पुरवठ्याचा काही भाग शोषून घेईल. OPEC+ समूह, जो जगाच्या सुमारे 40% कच्च्या तेलाचा पुरवठा करतो, 2026 पर्यंत सुमारे 3.66 दशलक्ष bpd चा एकत्रित कट कायम ठेवेल. बाजारात सध्याच्या पुरवठ्याच्या चिंतेचे आणि दीर्घकालीन मागणी तसेच OPEC+ बाहेरील उत्पादन क्षमतेचे संतुलन कसे साधले जाते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.