होरमुझ सामुद्रधुनीत भारताचं LPG धोक्यात! क्रूड ऑइलपेक्षा जास्त धोका, रुपया आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम?

होरमुझमधील तणाव आणि LPG ची असुरक्षितता

होरमुझ सामुद्रधुनीमध्ये वाढलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे भारताच्या ऊर्जा आयातीवर मोठा परिणाम होत आहे. यात विशेषतः लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस (LPG) ची स्थिती क्रूड ऑइलपेक्षा जास्त चिंताजनक आहे. जिथे क्रूड ऑइलच्या आयातीसाठी भारतात पुरेशी साठवणूक (Inventory) आहे आणि इतर मार्गांनीही ते मिळवणे शक्य आहे, तिथे LPG च्या बाबतीत असे नाही. भारताची जवळजवळ 80-85% LPG ची आयात याच अरुंद सागरी मार्गातून होते आणि आपल्याकडे क्रूड ऑइलसारखे मोठे स्ट्रॅटेजिक LPG रिझर्व्ह नाहीत. त्यामुळे या मार्गावर कोणतीही गडबड झाल्यास त्याचा तात्काळ फटका बसू शकतो.

आर्थिक फटका आणि रुपयावरील दबाव

पश्चिम आशियातील वाढत्या लष्करी कारवायांमुळे ब्रेंट क्रूडचे दर वाढून $73 प्रति बॅरलच्या जवळ पोहोचले आहेत. सध्या भारताकडे सुमारे 10-15 दिवसांसाठी क्रूड ऑइल आणि 7-10 दिवसांसाठी इंधन साठा उपलब्ध आहे, जो तात्पुरता दिलासा देतो. परंतु, LPG च्या बाबतीत परिस्थिती नाजूक आहे. भारताच्या LPG आयातीचा मोठा हिस्सा (80-85%) होरमुझ मार्गातून जातो आणि यातील बहुतांश पुरवठा आखाती देशांकडून होतो. महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्याकडे क्रूड ऑइलसारखे LPG चे मोठे स्ट्रॅटेजिक साठे नाहीत, ज्यामुळे या मार्गावर कोणतीही अडचण आल्यास भारत अत्यंत असुरक्षित ठरतो. अगदी थोड्या काळासाठी जरी हा मार्ग बंद झाला, तरी LPG पुरवठा आणि दरांवर लगेच दबाव येईल.

भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर तेलाच्या वाढत्या किमतींचा मोठा परिणाम होतो. क्रूड ऑइलच्या दरात $1 प्रति बॅरल वाढ झाल्यास, वार्षिक आयात बिलात अंदाजे $2 अब्ज (दोन अब्ज डॉलर) ची वाढ होते. याचा थेट परिणाम चालू खात्यातील तूट (CAD) वाढण्यावर होतो आणि भारतीय रुपया कमकुवत होतो. FY25 च्या तिसऱ्या तिमाहीत CAD 1.3% पर्यंत खाली आला होता, परंतु सततच्या किमतींच्या दबावामुळे FY26 मध्ये तो 1.7% पर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. विश्लेषकांच्या मते, भू-राजकीय जोखीम आणि व्यापारातील अनिश्चिततेमुळे रुपया 2026 पर्यंत 86-92 प्रति US डॉलर या दरम्यान स्थिरावेल, परंतु या मार्गावरील तणाव हा एक मोठा धोका आहे.

इतर देशांच्या तुलनेत भारताची स्थिती

जपान (एकूण ऊर्जेच्या 87%) आणि दक्षिण कोरिया (एकूण ऊर्जेच्या 81%) यांसारख्या देशांच्या तुलनेत, भारत होरमुझ मार्गावरील तणावामुळे कमी थेट धोक्यात आहे. मात्र, आशियातील प्रमुख आयातदारांमध्ये भारत तिसऱ्या क्रमांकावर आहे, जो सर्वाधिक जोखमीच्या यादीत येतो. मध्य पूर्व देशांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी, भारताने आता अमेरिकेकडून सुमारे 10% LPG आयात करण्यास सुरुवात केली आहे. हा एक धोरणात्मक निर्णय आहे, ज्यामध्ये मालवाहतुकीचा खर्च जास्त असला तरी पुरवठ्याचे मार्ग वैविध्यपूर्ण होण्यास मदत होईल.

LPG रिझर्व्हचा अभाव हे मोठे आव्हान

भारताच्या ऊर्जा सुरक्षा व्यवस्थेतील एक मोठी कमतरता म्हणजे LPG चे पुरेसे स्ट्रॅटेजिक रिझर्व्ह नसणे. क्रूड ऑइलच्या विपरीत, जिथे 10-15 दिवसांचा इन्व्हेंटरी आणि 7-10 दिवसांचा इंधन साठा दिलासा देतो, तिथे LPG पुरवठा लगेच धोक्यात येऊ शकतो. क्रूड ऑइलच्या तुलनेत LPG पुरवठादारांमध्ये विविधता आणणे अधिक आव्हानात्मक आहे, कारण यासाठी नवीन करार आणि लॉजिस्टिकची जटिलता विचारात घ्यावी लागते.

होरमुझ सामुद्रधुनी दीर्घकाळासाठी बंद राहिल्यास LPG च्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते, जसे 1970 च्या दशकात तेलाच्या धक्क्यांदरम्यान झाले होते. क्रूड ऑइलच्या दरातील प्रत्येक $1 ची वाढ भारताच्या आयात बिलात $2 अब्ज वाढवते, ज्यामुळे CAD आणि रुपयावर थेट दबाव येतो. यामुळे महागाई वाढेल आणि सरकारला उत्पादन शुल्क कपात (Excise Duty Cut) सारखे मोठे आर्थिक निर्णय घ्यावे लागू शकतात, ज्यामुळे सार्वजनिक वित्तव्यवस्थेवर ताण येईल. तेल विपणन (Oil Marketing), रंग (Paint), टायर (Tyre) आणि रासायनिक उत्पादन (Chemical Manufacturing) यांसारख्या उद्योगांना वाढत्या इनपुट खर्चांमुळे नफ्यात घट (Margin Compression) सहन करावी लागू शकते. रशिया किंवा इतर पुरवठादारांकडून क्रूड ऑइल मिळवता येऊ शकते, परंतु LPG साठी नवीन दीर्घकालीन करार करणे आणि जास्त मालवाहतूक खर्च हा एक मोठा प्रश्न आहे. 2008 मध्ये, तेलाच्या किमतीतील धक्क्यांमुळे CAD जीडीपीच्या 11% पर्यंत वाढला होता, हे ऐतिहासिक उदाहरण आहे.

भविष्यातील वाटचाल

सध्याच्या क्रूड ऑइल साठ्यांमुळे तात्काळ पुरवठा धक्क्यांपासून संरक्षण मिळत असले तरी, होरमुझ सामुद्रधुनीतील दीर्घकाळ चालणाऱ्या तणावामुळे LPG आणि काही प्रमाणात LNG बाजारांना मोठा धोका आहे. विश्लेषकांच्या मते, नजीकच्या काळात शेअर बाजारातील कामगिरीसाठी तेलाच्या किमतीतील चढ-उतार हेच मुख्य चालक ठरतील. भारताने अमेरिकेसारख्या देशांकडून LPG आयात वाढवून पुरवठादारांमध्ये वैविध्य आणण्याचा केलेला प्रयत्न हा भविष्यातील धोके कमी करण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. अमेरिका आणि भारत यांच्यातील व्यापार वाटाघाटींचे (Trade Negotiations) काय होते, यावर 2026 मध्ये रुपयाची दिशा बरीचशी अवलंबून असेल. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) या परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे आणि सध्या जागतिक बाजारपेठेत पुरवठा पुरेसा असला तरी, होरमुझ मार्गामुळे भारताची सामरिक असुरक्षितता ही एक चिंतेची बाब आहे.