भारताच्या पॉवर ग्रीडवर AI आणि AC चा डबल धमाका! विजेचं संकट गडद?

AI आणि AC मुळे ग्रीडवर वाढता ताण

भारताची राष्ट्रीय वीज ग्रीड सध्या एका मोठ्या आव्हानाला सामोरे जात आहे. याचं मुख्य कारण म्हणजे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) डेटा सेंटर्सची वेगाने होणारी वाढ आणि दुसरीकडे उन्हाळ्यामुळे घराघरात वाढलेली एअर कंडिशनर (AC) ची मागणी. 2026-27 या आर्थिक वर्षासाठी देशाची पीक पॉवर डिमांड 289 GW पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, त्यामुळे ग्रीडमध्ये सुधारणा आणि ऊर्जा साठवणुकीचे उपाय तातडीने गरजेचे बनले आहेत.

वेळेचं गणित आणि विजेची तूट

सकाळच्या वेळी सौर ऊर्जेमुळे वीजपुरवठा सुरळीत असतो, पण सूर्य मावळताच सौर ऊर्जा कमी होते आणि त्याच वेळी घरांमध्ये AC मुळे विजेची मागणी शिगेला पोहोचते. ही तूट भरून काढण्यासाठी ग्रीडला इतर मार्गांचा अवलंब करावा लागतो. सरकारी आकडेवारीनुसार, 2032 पर्यंत AI डेटा सेंटर्सना अतिरिक्त 26.3 GW विजेची गरज भासेल. तर, 2035 पर्यंत केवळ AC मुळे विजेची मागणी 180 GW पेक्षा जास्त वाढण्याची शक्यता आहे. या दुहेरी दबावामुळे दिल्ली, चेन्नई आणि NCR सारख्या शहरांमध्ये वीज खंडित होण्याच्या (outages) घटनांमध्ये वाढ झाली आहे.

कंपन्यांची गुंतवणूक आणि ‘फर्म पॉवर’ची गरज

AI मुळे विजेचा वापर वाढत आहे. उदाहरणार्थ, Google ने नुकतेच विशाखापट्टणम येथे 1 GW क्षमतेचे AI डेटा सेंटर उभारण्यास सुरुवात केली आहे. या प्रकल्पांचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेला फायदा होत असला तरी, त्यांना २४ तास अखंडित आणि उच्च-क्षमतेच्या विजेची गरज असते, ज्याला 'फर्म पॉवर' म्हणतात. ही गरज अनेकदा संध्याकाळच्या पीक अवर्समध्ये घरगुती वापराच्या मागणीशी स्पर्धा करते, जेव्हा विजेचा पुरवठा आधीच मर्यादित असतो.

ग्रीडच्या स्थिरतेसमोरील आव्हान

केवळ वीज निर्मिती क्षमता वाढवणं पुरेसं नाही, तर ग्रीडची स्थिरता (grid stability) राखणं हे सर्वात मोठं आव्हान आहे. AI सर्व्हरची अचानक वाढणारी-घटणारी वीज मागणी ग्रीडच्या फ्रिक्वेन्सी आणि व्होल्टेजमध्ये अस्थिरता निर्माण करू शकते. शिवाय, डेटा सेंटर्सना कूलिंगसाठी मोठ्या प्रमाणात पाण्याची गरज असते, ज्यामुळे पाणी टंचाई असलेल्या शहरांमध्ये त्यांची उभारणी एक पर्यावरणीय समस्या बनली आहे. वीज वहन नेटवर्कमधील (transmission networks) अडचणींमुळे हे नवीन लोड जुन्या वितरण प्रणालींमध्ये समाकलित करणं कठीण जातंय.

उपायांची दिशा: ऊर्जा साठवणूक आणि नवनवीन तंत्रज्ञान

या समस्यांवर मात करण्यासाठी ऊर्जा क्षेत्रात नवनवीन उपायांचा अवलंब केला जात आहे. Sthyr Energy सारख्या कंपन्या झिंक-आधारित बॅटरी स्टोरेजवर काम करत आहेत, तर KuhlTherm सारख्या कंपन्या कूलिंग-हार्डवेअर सोल्यूशन्स विकसित करत आहेत. यातून वीज निर्मिती आणि मागणी यातील तफावत भरून काढण्याचा प्रयत्न आहे. तसेच, अणुऊर्जेसारख्या (nuclear energy) विश्वसनीय आणि स्वच्छ ऊर्जा स्रोतांना प्रोत्साहन देण्यासाठी SHANTI Act सारखे कायदेही आणले जात आहेत.

गुंतवणूकदारांसाठी काय महत्त्वाचं?

पुढील काळात वीज वहन पायाभूत सुविधांचा विकास आणि ऊर्जा साठवणुकीच्या प्रकल्पांची कार्यक्षमता यावर गुंतवणूकदार आणि विश्लेषकांचं लक्ष असेल. वितरण कंपन्या घरगुती ग्राहकांना वीज पुरवठा खंडित न करता वाढत्या मागणीचं व्यवस्थापन कसं करतात, हे पाहणं महत्त्वाचं ठरेल.