हार्मूज सामुद्रधुनीतील तणाव: रशियाचे 'तेल' ऑफर, भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे काय?

भू-राजकीय वादळ आणि ऊर्जा बाजारपेठ

जगभरातील सुमारे 20% तेल पुरवठा ज्या hormuz सामुद्रधुनीतून होतो, ती सध्या मध्य पूर्वेतील वाढत्या शत्रुत्वामुळे धोक्यात आली आहे. इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्षामुळे पुरवठ्यात व्यत्यय येत असून, ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती $80 प्रति बॅरलच्या वर गेल्या आहेत. पुढील काळात या किमती $100 च्या वर जाण्याची भीतीही व्यक्त केली जात आहे. या अस्थिर परिस्थितीमुळे जागतिक ऊर्जा बाजारपेठेवर मोठे दडपण आले असून, भारतसारख्या प्रमुख तेल आयातदार देशांना आपल्या पुरवठा धोरणांमध्ये फेरबदल करावे लागत आहेत.

भारताची ऊर्जा सुरक्षा - नाजूक अवस्था

भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा तेल आयातदार देश आहे आणि आपल्या 88% तेल गरजांसाठी आयातीवर अवलंबून आहे. आपल्या कच्च्या तेलाच्या आयातीचा सुमारे 40% ते 52% आणि द्रवीभूत नैसर्गिक वायू (LNG) व द्रवीभूत पेट्रोलियम वायू (LPG) चा त्याहून अधिक हिस्सा hormuz सामुद्रधुनीतून जातो. भारताकडे सुमारे 74 दिवसांच्या वापराएवढा सामरिक आणि व्यावसायिक तेल साठा असला तरी, आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सीने (IEA) सुचवलेल्या 90 दिवसांच्या मानदंडापेक्षा हे कमी आहे. पुरवठ्यात दीर्घकाळ व्यत्यय आल्यास भारताच्या चालू खात्यातील तूट वाढू शकते, महागाई वाढू शकते आणि रुपयाचे अवमूल्यन होऊ शकते. तेलाच्या किमतीत प्रत्येक $1 वाढ झाल्यास भारताच्या वार्षिक आयात बिलात सुमारे $2 अब्ज वाढ होते.

रशियाची संधीसाधून केलेली ऑफर

या कठीण परिस्थितीत, रशियाने भारत आणि चीनला अधिक तेल पुरवण्यासाठी तयारी दर्शवली आहे. फेब्रुवारी महिन्यात रशिया पुन्हा एकदा भारताचा सर्वात मोठा कच्चा तेल पुरवठादार बनला होता. आशियाई पाण्यात सुमारे 10 दशलक्ष बॅरल रशियन कच्चे तेल उपलब्ध असल्याने, मॉस्को मध्यपूर्वेतील पुरवठ्याला एक व्यवहार्य पर्याय म्हणून स्वतःला सादर करत आहे. हे तेल पुरवठ्याचे धोरण अशा वेळी आले आहे जेव्हा अमेरिकेसोबतच्या व्यापार बोलण्यांमुळे (trade talks) भारताची रशियन कच्च्या तेलाची आयात काही प्रमाणात कमी झाली होती.

ऊर्जा क्षेत्रातील कंपन्यांवर परिणाम

वाढलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे भारतीय ऊर्जा कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये मोठी अस्थिरता दिसून येत आहे. कंपन्यांना विक्री किमतीत वाढ झाल्यामुळे फायदा होण्याची शक्यता आहे, तर तेल विपणन कंपन्यांना (OMCs) वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमती आणि मागणीत घट यामुळे आव्हानांचा सामना करावा लागू शकतो. Oil India Limited चा P/E रेशो 14.11 आहे, तर Indian Oil Corporation (IOCL) चा TTM P/E सुमारे 7.38 आहे. Bharat Petroleum Corporation Limited (BPCL) आणि Hindustan Petroleum Corporation Limited (HPCL) चा P/E रेशो अनुक्रमे 6.6 आणि 6 च्या आसपास आहे. Nifty Oil & Gas इंडेक्सचा P/E 10.1 आहे. Nomura सारख्या विश्लेषकांनी या क्षेत्रातील 'कमाईमध्ये तीव्र अस्थिरतेचा' (sharp earnings volatility) इशारा दिला आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, तेलाच्या किमती वाढल्याने ONGC सारख्या कंपन्यांना अल्पकालीन फायदा झाला आहे, परंतु सरकारकडून विंडफॉल टॅक्स (windfall tax) लावल्याने दीर्घकालीन नफ्यावर मर्यादा येतात.

धोक्याची घंटा: दुर्बलता उघड

कच्च्या तेलाव्यतिरिक्त, भारताचा LPG आणि LNG चा पुरवठा देखील hormuz सामुद्रधुनीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. LPG आयातीचा 80-85% आणि LNG चा सुमारे 60% भाग hormuz मधून जातो. या उत्पादनांसाठी भारताकडे कच्च्या तेलासारखे पुरेशी सामरिक साठे उपलब्ध नाहीत. पर्यायी मार्गांनी (उदा. केप ऑफ गुड होप) जहाजे पाठवल्यास मालवाहतूक आणि विम्याचा खर्च वाढू शकतो. सामरिक साठे असले तरी, ते दीर्घकाळ पुरवठा खंडित झाल्यास अपुरे ठरू शकतात. रुपयाचे अवमूल्यन आयात खर्च आणखी वाढवते आणि महागाई व बाह्य समतोलाच्या धोक्यांना प्रतिसाद म्हणून रिझर्व्ह बँकेला (RBI) आपल्या चलनविषयक धोरणात (monetary policy) सावध भूमिका घ्यावी लागू शकते. कच्च्या तेलाच्या किमतीत $10 प्रति बॅरलची वाढ झाल्यास भारताच्या चालू खात्यातील तूट GDP च्या 0.4% ने वाढू शकते.

भविष्यातील दिशा: अनिश्चिततेत मार्गक्रमण

विश्लेषकांच्या अंदाजानुसार, भू-राजकीय जोखमींमुळे २०२६ पर्यंत ब्रेंट तेलाच्या किमतीत अस्थिरता कायम राहण्याची शक्यता आहे. भारतासमोरील तात्काळ आव्हान हे आहे की ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित करताना व्यापार संबंध किंवा आर्थिक स्थिरतेला धक्का लागणार नाही. अमेरिका, पश्चिम आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेकडून पर्यायी स्त्रोतांचा शोध घेतला जात आहे, जरी या मार्गांनी पुरवठा अधिक महाग आणि वेळखाऊ ठरू शकतो. बाजारपेठेची पुढील दिशा hormuz सामुद्रधुनीतील व्यत्ययाचा कालावधी आणि भू-राजकीय तणाव निवळण्यावर अवलंबून असेल. कोणताही जलद तोडगा निघाल्यास तेलाच्या किमतीत मोठी घट दिसू शकते. याउलट, दीर्घकाळ चाललेला संघर्ष जागतिक ऊर्जा मार्गांमध्ये आणि किमतींमध्ये कायमस्वरूपी बदल घडवू शकतो.