Whalesbook
DME: एलपीजीचा एक आश्वासक स्वदेशी पर्याय
एलपीजीच्या (LPG) बाजारातील अस्थिरता आणि पुरवठा साखळीतील धोके लक्षात घेता, भारत आता डायमिथाइल ईथर (DME) च्या उत्पादनावर जोर देत आहे. पुण्यातील सीएसआयआर-नॅशनल केमिकल लॅबोरेटरी (NCL) या महत्त्वाच्या प्रकल्पाचे नेतृत्व करत आहे. संशोधकांच्या मते, DME चे मुख्य फायदे म्हणजे ते एलपीजीपेक्षा स्वच्छ जळते आणि कमी प्रदूषक उत्सर्जित करते. तसेच, त्याचे गुणधर्म एलपीजीसारखेच असल्याने, सध्याच्या सिलेंडर, रेग्युलेटर आणि बर्नर यांसारख्या पायाभूत सुविधांमध्ये कोणताही मोठा बदल न करता ते एलपीजीमध्ये मिसळले जाऊ शकते किंवा थेट वापरले जाऊ शकते.
भारतीय मानक ब्युरोने (Bureau of Indian Standards - BIS) देखील DME च्या संभाव्यतेला पाठिंबा दिला आहे. त्यांनी IS 18698:2024 नुसार, एलपीजीमध्ये 20% पर्यंत DME मिसळण्यासाठी मानके मंजूर केली आहेत. तज्ञांच्या अंदाजानुसार, एलपीजीचा केवळ 8% हिस्सा DME ने बदलल्यास, वर्षाला अंदाजे ₹9,500 कोटी परकीय चलन वाचवता येईल.
सध्या NCL चा पायलट प्लांट दररोज 20-24 Kg DME चे उत्पादन करत आहे. पुढील 6-9 महिन्यांत दररोज 2.5 टन उत्पादनक्षमतेचा औद्योगिक डेमॉन्स्ट्रेशन प्लांट उभारण्याची त्यांची योजना आहे.
DME उत्पादनातील मोठे अडथळे
DME चे फायदे असले तरी, त्याच्या व्यापक वापरामध्ये अनेक आर्थिक आणि तांत्रिक आव्हाने आहेत. सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे NCL च्या पायलट प्लांटमधून मोठ्या औद्योगिक पातळीवर उत्पादन वाढवणे. NCL ऊर्जा कंपन्यांशी भागीदारी शोधत आहे, पण सध्या उत्पादन क्षमता खूपच मर्यादित आहे.
सध्याचा भारतीय DME बाजार 2024 मध्ये अंदाजे USD 266.40 दशलक्ष आहे आणि 2033 पर्यंत तो USD 765.22 दशलक्ष पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. तथापि, हा विकास उत्पादन खर्चातील अडथळे दूर करण्यावर अवलंबून आहे.
DME उत्पादनाचा खर्च फीडस्टॉक (कच्चा माल) आणि पद्धतीनुसार प्रति टन USD 370 ते USD 650 पेक्षा जास्त असू शकतो. यामुळे, विशेषतः वाहतूक खर्च विचारात घेतल्यास, DME ऊर्जेच्या प्रति युनिट एलपीजीपेक्षा 42% पर्यंत महाग ठरू शकते.
मिथेनॉल (Methanol) सारखा प्रमुख फीडस्टॉक, जो बायोमास, कोळसा किंवा कॅप्चर केलेल्या कार्बन डायऑक्साइडपासून बनवला जातो, त्याच्या उपलब्धतेत आणि खर्चात सातत्य राखणे हे देखील एक आव्हान आहे. भारतात मिथेनॉल उत्पादनाचा खर्च आयातित नैसर्गिक वायूच्या किमतींमुळे प्रति लिटर INR 25-27 च्या दरम्यान आहे.
सध्याचे DME उत्पादक, जसे की नगरार्जुन फर्टिलायझर्स अँड केमिकल्स (Nagarjuna Fertilizers and Chemicals) आणि इंडिया ग्लायकॉल्स लिमिटेड (India Glycols Limited), ते मुख्यत्वे उप-उत्पादन (byproduct) म्हणून तयार करतात. त्यामुळे, स्वतंत्र DME उत्पादन सुविधा अजूनही स्थापित झालेल्या नाहीत.
स्पर्धा आणि इतर इंधन पर्याय
ऊर्जा सुरक्षा आणि पर्यावरणीय उद्दिष्टांमुळे, भारत पर्यायी स्वयंपाकाच्या इंधनांचा शोध वेगाने घेत आहे. एलपीजीच्या पुरवठ्यातील अलीकडील व्यत्ययांमुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
DME व्यतिरिक्त, इलेक्ट्रिक कुकिंग (Electric Cooking) सारखे इतर पर्याय देखील समोर येत आहेत. इलेक्ट्रिक कुकिंगसाठी सुरुवातीचा गुंतवणूक खर्च जास्त असला तरी, वार्षिक 37% बचत होऊ शकते. इथेनॉल (Ethanol) देखील एक स्वच्छ पर्याय म्हणून प्रस्तावित आहे.
DME चा फायदा हा आहे की ते सध्याच्या पायाभूत सुविधांशी सुसंगत आहे, परंतु त्याला एलपीजी, इलेक्ट्रिक कुकिंग, इथेनॉल आणि सरकारचे विद्युतीकरण व स्वच्छ इंधनावरील धोरणांशी स्पर्धा करावी लागेल.
DME च्या व्यापक स्वीकृतीतील प्रमुख अडथळे
भारतात DME च्या व्यापक वापरामध्ये अनेक गंभीर अडथळे आहेत. मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाची आर्थिक व्यवहार्यता ही एक मोठी चिंता आहे. एलपीजीच्या तुलनेत समान ऊर्जा आउटपुटसाठी DME उत्पादनाचा खर्च लक्षणीयरीत्या जास्त असल्याने, किंमत-संवेदनशील बाजारपेठेत ग्राहकांसाठी ते अव्यवहार्य ठरू शकते.
DME चा फीडस्टॉक मिथेनॉलवरील अवलंबित्व, नैसर्गिक वायू किंवा कोळशाच्या अस्थिर किमतींशी जोडलेले आहे, ज्यामुळे ते एक स्थिर पर्याय म्हणून वादात आहे.
CSIR-NCL ने पेटंट तंत्रज्ञान आणि पायलट प्लांट विकसित केला असला तरी, उत्पादन वाढवण्यासाठी मोठ्या भांडवली गुंतवणुकीची आणि भक्कम भागीदारीची आवश्यकता आहे, ज्यावर अजूनही चर्चा सुरू आहे.
सध्या भारतीय DME उत्पादक मुख्यत्वे याला उप-उत्पादन मानतात, ज्यामुळे समर्पित आणि किफायतशीर उत्पादन सुविधांची कमतरता दिसून येते. BIS ने 20% पर्यंत DME मिश्रणाची मर्यादा ठरवली असली तरी, पूर्णपणे स्वीकारण्यासाठी पायाभूत सुविधांमध्ये बदल आणि ग्राहकांची स्वीकृती आवश्यक आहे, जी एक संथ प्रक्रिया असू शकते.
DME चे भविष्य
भारतात एलपीजीचा एक प्रमुख पर्याय म्हणून DME चे भविष्य हे प्रयोगशाळेतील नवकल्पना ते किफायतशीर औद्योगिक उत्पादनापर्यंतचा टप्पा गाठण्यावर अवलंबून आहे. CSIR-NCL चे कार्य एक महत्त्वपूर्ण सुरुवात आहे, परंतु यासाठी सरकारचे निरंतर समर्थन, उद्योगांचे सहकार्य आणि फीडस्टॉक प्रक्रिया व खर्च कमी करण्यासाठी तांत्रिक सुधारणा आवश्यक आहेत.
एलपीजी पुरवठ्यातील समस्यांनी DME सारख्या स्वदेशी उपायांची गरज अधोरेखित केली आहे. जर याचे आर्थिक आणि विस्तारिक आव्हान पूर्ण करता आले, तर DME एक मजबूत उमेदवार ठरू शकते. डेमॉन्स्ट्रेशन आणि व्यावसायिक प्लांट विकसित केल्याने भारताची ऊर्जा सुरक्षा आणि पर्यावरणीय उद्दिष्ट्ये साध्य होण्यास मोठी मदत मिळू शकते.