भारताचा कोळसा साठा वाढला, पण मागणीचा वेग चिंताजनक!

कोळसा साठा आणि वाढती मागणी: ऊर्जा सुरक्षेची चिंता

देशात विजेची मागणी (demand) अपेक्षेपेक्षा वेगाने वाढत असल्याने, कोळसा साठा वाढवण्याचे प्रयत्न सुरु आहेत. मार्च २०२६ अखेरपर्यंत, थर्मल पॉवर प्लांटमध्ये सुमारे 60 दशलक्ष टन (MT) कोळसा जमा होण्याची शक्यता आहे. हा चालू आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीच्या 58 MT आणि 57.7 MT (फेब्रुवारी २०२६) च्या तुलनेत किरकोळ वाढ आहे. तरीही, सेंट्रल इलेक्ट्रिसिटी अथॉरिटी (CEA) नुसार, या हंगामात कोळशाचा आदर्श साठा 72 दशलक्ष टन असणे आवश्यक आहे. सध्याचा साठा या आदर्शाच्या केवळ 77% आहे, जो एका वर्षापूर्वीच्या 74% पेक्षा किंचित सुधारित असला तरी, लक्षणीय तूट दर्शवतो.

मागणीचा तडाखा: विक्रमी उच्चांक गाठला

ऊर्जा क्षेत्र सध्या एका अनपेक्षित मागणीच्या लाटेला सामोरे जात आहे. जानेवारी २०२६ मध्ये विजेची सर्वाधिक मागणी 245 गिगावॅट (GW) पर्यंत पोहोचली, जी जून २०२५ मधील 243 GW च्या मागील उच्चांकापेक्षा जास्त आहे. Crisil च्या अहवालानुसार, उत्तर भारतात झालेल्या तीव्र थंडीमुळे ही मागणी वाढली. सरकारी अंदाजानुसार, २०२५ पर्यंत पीक डिमांड 270 GW पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, पण हे आकडे वारंवार जुने ठरत आहेत. सरकारने पुढील पाच वर्षांसाठी पीक डिमांडमध्ये वार्षिक सरासरी 7% (CAGR) वाढीचा अंदाज वर्तवला आहे, जी सध्याच्या 6% दरापेक्षा अधिक आहे. या आर्थिक वर्षात एकूण विजेची मागणी 1-1.5% वाढून 1,710-1,730 अब्ज युनिट्सपर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे. हा वाढता वापर इंधन साठ्यावर मोठा दबाव आणत आहे.

उत्पादन वाढ आणि आयात अवलंबित्व

वाढत्या ऊर्जेच्या गरजा भागवण्यासाठी, भारताने कोळसा उत्पादनाचे लक्ष्य वाढवले आहे. २०२७ या आर्थिक वर्षासाठी 1.31 अब्ज टन (BT) कोळसा उत्पादनाचे ध्येय ठेवले आहे. सरकारी कंपनी कोल इंडिया (Coal India) 1 अब्ज टन उत्पादनाचे लक्ष्य ठेवून या प्रयत्नांचे नेतृत्व करत आहे. या उत्पादनाच्या वाढीमुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल, कारण भारत अजूनही विशिष्ट प्रकारच्या थर्मल आणि कोकिंग कोलसाठी आयातीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे. २०२५ या आर्थिक वर्षात, देशाचे कोळसा उत्पादन 1.05 अब्ज टन होते, जे मागील वर्षाच्या तुलनेत 4.98% अधिक होते.

धोके आणि भविष्यातील मार्ग

कोळसा साठा आणि उत्पादन वाढवण्याचे प्रयत्न सुरु असले तरी, ऊर्जा पुरवठा साखळीसमोर अनेक धोके आहेत. हवामानातील अचानक बदल, जसे की तीव्र उष्णता लाटा किंवा कडाक्याची थंडी, कोळशाच्या साठ्यावर वेगाने परिणाम करू शकतात. देशांतर्गत लॉजिस्टिक्स (logistics) मधील अडथळे खाणीतून पॉवर प्लांटपर्यंत कोळसा पोहोचवण्यात विलंब करू शकतात. उत्पादन लक्ष्य गाठण्यात अपयश आल्यास, आयातीवर पुन्हा अवलंबून राहावे लागेल, ज्यामुळे खर्च वाढू शकतो. दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी, पर्यावरणीय नियमावली आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचे जागतिक प्रयत्न देखील विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे, धोरणकर्ते आणि ऊर्जा उत्पादकांसाठी साठा व्यवस्थापन आणि सातत्यपूर्ण देशांतर्गत उत्पादन हे आगामी काळात महत्त्वाचे घटक राहतील.