Whalesbook
भू-राजकीय तणावाचा सामना
पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे भारताची ऊर्जा सुरक्षा धोक्यात आली आहे. विशेषतः होर्मुझ सामुद्रधुनीतून (Strait of Hormuz) होणारी सुमारे 20% जागतिक क्रूड ऑइल आणि एलएनजीची (LNG) वाहतूक विस्कळीत झाली आहे. या मार्गावरून दररोज साधारणपणे 140 जहाजे जायची, पण सध्या हे प्रमाण खूपच कमी झाले आहे. यामुळे कच्च्या तेलाच्या किमती वाढल्या असून, ब्रेंट क्रूडचे दर मार्च 2026 मध्ये $126 प्रति बॅरलच्या पुढे गेले होते. भारताला लागणाऱ्या 85% क्रूड ऑइलपैकी मोठा हिस्सा आणि 90% एलपीजी आयात होर्मुझ मार्गानेच होते, त्यामुळे हा धोका गंभीर आहे.
पुरवठा साखळ्यांना बळकटी
या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी, इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (IOCL) आणि अबू धाबी नॅशनल ऑइल कंपनी (ADNOC) यांच्यात एलपीजी पुरवठ्याचा दीर्घकालीन करार करण्यात आला आहे. UAE हा भारताचा सर्वात मोठा एलपीजी पुरवठादार असून, भारताच्या एकूण एलपीजी आयातीपैकी सुमारे 40% पुरवठा UAE कडून होतो. या करारामुळे भारताला एलपीजीच्या किमतींवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होईल. भारताने UAE कडून वार्षिक 4.5 दशलक्ष मेट्रिक टन (MMTPA) एलएनजी (LNG) खरेदीचा करारही केला आहे. भारताच्या एकूण नैसर्गिक वायू गरजेपैकी सुमारे 50.1% आयात केली जाते.
स्ट्रॅटेजिक रिझर्व्हमध्ये वाढ
यासोबतच, इंडियन स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्ह लिमिटेड (ISPRL) आणि ADNOC यांच्यात भूगर्भातील कच्चे तेल साठवणुकीच्या पायाभूत सुविधांवरही सहकार्य वाढवले आहे. 2018 मध्ये ADNOC ने मंगळुरू येथील ISPRL सुविधा वापरून 5 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल साठवले होते. ADNOC 2027 पर्यंत दररोज 5 दशलक्ष बॅरल उत्पादन क्षमतेचे लक्ष्य ठेवत आहे. तसेच, UAE ने 1 मे, 2026 रोजी OPEC मधून बाहेर पडल्याने त्यांना जागतिक तेल पुरवठ्यावर अधिक स्वायत्तता मिळाली आहे.
आव्हाने आणि चिंता
मात्र, या सर्व उपायांनंतरही भारताची ऊर्जा आयातीवरील अवलंबित्व मोठे आहे. देशाची 89% क्रूड ऑइलची गरज आयातीतून पूर्ण होते. दुसरीकडे, भारताची एलपीजी साठवणूक क्षमता खूपच कमी आहे, जी केवळ 22 दिवसांची मागणी पूर्ण करू शकते. हे प्रमाण क्रूड ऑइल (74 दिवस) आणि एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (ATF, 60 दिवस) पेक्षा खूपच कमी आहे. यामुळे पुरवठ्यात व्यत्यय आल्यास देश लगेच संकटात येऊ शकतो. IOCL च्या शेअरमध्ये यावर्षी आतापर्यंत 11% घट झाली आहे. वाढत्या जागतिक क्रूड ऑइल किमती आणि देशांतर्गत नियंत्रित दर यामुळे IOCL सारख्या कंपन्यांना पेट्रोलवर ₹20 आणि डिझेलवर ₹100 प्रति लिटरचा तोटा सहन करावा लागत आहे. Emkay Global सारख्या ब्रोकरेज हाऊसेसनीही कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे IOCL च्या टार्गेट प्राईसमध्ये 25% कपात केली आहे.
पुढील दिशा
विश्लेषकांच्या मते, UAE सोबतचा हा ऊर्जा करार महत्त्वाचा आहे, विशेषतः UAE च्या OPEC मधून बाहेर पडल्यानंतर. UAE ची वाढती उत्पादन क्षमता भारतासाठी फायदेशीर ठरू शकते. परंतु, पश्चिम आशियातील भू-राजकीय जोखीम आणि आयातीवरील अवलंबित्व यामुळे भारताची ऊर्जा सुरक्षा ही एक निरंतर आव्हान राहील. भविष्यात, दोन्ही देश अपारंपरिक ऊर्जा (Renewable Energy) क्षेत्रातही सहकार्य वाढवण्याची शक्यता आहे.