देशांतर्गत उत्पादनावर भर, आयात घटली
आकडेवारीनुसार, चालू आर्थिक वर्षाच्या एप्रिल ते डिसेंबर या ९ महिन्यांच्या काळात वीज निर्मितीसाठी आवश्यक असलेल्या कोळसा आयातीत 54% ची मोठी घट झाली आहे. गेल्या वर्षी याच कालावधीत 12 दशलक्ष टन कोळसा आयात झाला होता, जो यंदा 5.5 दशलक्ष टन इतकाच राहिला. यामुळे संपूर्ण आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये मागील वर्षाच्या तुलनेत अंदाजे ₹60,681.67 कोटी परकीय चलन वाचण्याची शक्यता आहे.
या परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी, देशातील प्रमुख कोळसा उत्पादक कंपनी Coal India Ltd. (CIL) आपल्या उत्पादन क्षमतेत वाढ करत आहे. CIL खाणकामासाठी नवीन तंत्रज्ञान, जसे की अंडरग्राउंड खाणींमध्ये कंटीन्यूअस मायनर्स (Continuous Miners) आणि लाँगवॉल सिस्टीम्स (Longwall Systems) तसेच ओपन कास्ट मायनिंगचे आधुनिकीकरण यावर भर देत आहे. FY2024-25 मध्ये CIL चे एकूण उत्पादन 1.047 अब्ज टन इतके झाले आहे. सध्या, CIL चे मार्केट कॅप (Market Cap) सुमारे ₹2.65 लाख कोटी आहे, तर त्याचा ट्रेलिंग ट्वेल्व्ह मंथ (TTM) P/E रेशो (Price-to-Earnings Ratio) अंदाजे 8.53 आहे. हे प्रमाण उद्योगाच्या सरासरी P/E रेशो 13.37 च्या तुलनेत खूपच आकर्षक आहे, ज्यामुळे CIL एक व्हॅल्यू स्टॉक (Value Stock) म्हणून ओळखला जात आहे.
ऊर्जा सुरक्षेचे गणित आणि वाढती मागणी
आयात कमी झाल्याने तात्काळ दिलासा मिळाला असला तरी, भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे चित्र गुंतागुंतीचे आहे. वीज निर्मितीसाठी कोळसा आयातीत घट झाली असली तरी, एकूण थर्मल कोळसा आयात 7.9% ने कमी होऊन 243.62 दशलक्ष टन (FY2024-25) इतका झाला आहे. मात्र, २०२४ च्या सुरुवातीला आलेल्या उष्णतेच्या लाटांसारख्या उच्च मागणीच्या काळात, थर्मल कोळसा आयातीत 13% ची वाढ दिसून आली. यातून देशांतर्गत मागणीचा दबाव स्पष्ट होतो.
NTPC सारख्या कंपन्या आता CIL किंवा आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी थेट व्यावसायिक खाण कंपन्यांकडून कोळसा खरेदी करण्याच्या धोरणावर काम करत आहेत. याचा परिणाम CIL च्या विक्रीवर होऊ शकतो. देशातील सर्वात मोठी खाजगी थर्मल ऊर्जा उत्पादक Adani Power ने देखील आपल्या विस्ताराची योजना आखली आहे, ज्यासाठी त्यांना दरवर्षी 155 दशलक्ष टन कोळशाची गरज भासेल. यातून देशातील मोठ्या ऊर्जा उत्पादकांकडून कोळशाची मागणी कायम असल्याचे दिसून येते.
विशेष म्हणजे, भारत कोकिंग कोलला (Coking Coal) एक 'क्रिटिकल मिनरल' (Critical Mineral) म्हणून वर्गीकृत करतो, कारण याच्या 95% आयातीवर भारत अवलंबून आहे. FY2024-25 मध्ये कोकिंग कोलची आयात 57.58 दशलक्ष टन पर्यंत वाढली आहे.
भविष्यातील वाटचाल आणि आव्हाने
भारताचे ऊर्जा संक्रमण (Energy Transition) ध्येय असूनही, कोळसा पुढील दशकभर विश्वासार्ह बेसलोड पॉवर (Baseload Power) पुरवण्यासाठी महत्त्वाचा राहणार आहे. २०२५ मध्ये कोळशावर आधारित वीज निर्मिती पाच वर्षांत पहिल्यांदाच कमी झाली असली, तरी ग्रिडची स्थिरता राखण्यासाठी कोळसा आजही कणा आहे.
विश्लेषकांचे CIL बद्दलचे मत तटस्थ (Neutral) आहे, आणि शेअरमध्ये मर्यादित वाढीची शक्यता वर्तवली जात आहे. काहींच्या मते हा स्टॉक सध्या अंडरव्हॅल्यूड (Undervalued) आहे.
CIL ने २०३० पर्यंत 1.5 अब्ज टन कोळसा उत्पादन करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे, जे राष्ट्रीय उत्पादन उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे. मात्र, अपारंपरिक ऊर्जा स्त्रोत वाढत असतानाही कोळशाची सततची मागणी हे एक मोठे आव्हान आहे. देशांतर्गत कोळशाची कार्यक्षमता आणि जागतिक किमतीतील चढउतार यावर त्याची स्पर्धात्मकता अवलंबून असेल. तसेच, 'डीकार्बनायझेशन पॅराडॉक्स' (Decarbonization Paradox) नुसार, भारत एकाच वेळी स्वच्छ ऊर्जा क्षमता वाढवत असूनही वाढत्या ऊर्जा गरजांसाठी जीवाश्म इंधनावर अवलंबून आहे. CIL च्या तांत्रिक सुधारणा आणि सरकारी धोरणांचा प्रभाव भारताच्या ऊर्जा भविष्यावर आणि आयातीवरील अस्थिरतेवर ठरेल.