Whalesbook
India च्या ऊर्जा क्षेत्रातील कोळशाचे वाढते महत्त्व
India च्या ऊर्जा क्षेत्रात कोळशाचा वापर वाढणार आहे. चालू आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीत (Q1 FY27) कोळशाची मागणी 11.5% नी वाढून 233 दशलक्ष टन (MT) होण्याचा अंदाज आहे. संपूर्ण FY27 साठी ही मागणी 826 MT वरून 906 MT पर्यंत वाढेल, जे India चे कोळशावरील अवलंबित्व दर्शवते. या काळात घरगुती कोळशावर आधारित वीज निर्मिती 13.3% नी वाढून 341 Billion Units (BUs) पर्यंत जाण्याची शक्यता आहे. बाजारात कोळशाचा साठा विक्रमी 224 MT पर्यंत पोहोचला आहे, जो वाढत्या मागणीला तोंड देण्यासाठी मदत करेल. ही वाढ वीज वापराच्या अपेक्षा, पीक टाईममध्ये पुरवठा राखण्याची गरज आणि 8-10 GW च्या संभाव्य गॅस क्षमतेतील तुटवडा यामुळे होत आहे. दरवर्षी उन्हाळ्यात येणाऱ्या उष्णतेच्या लाटांमुळे (Heatwaves) वीज ग्रिडवर अतिरिक्त ताण येतो, ज्यामुळे विजेची मागणी आणखी वाढते. 2024 मध्ये देशातील विजेच्या मागणीत 9% वाढ होण्यास उष्णतेच्या लाटा कारणीभूत ठरल्या.
ऊर्जा संक्रमणात कोळशाची भूमिका
जरी India मध्ये Renewable Energy ची क्षमता वेगाने वाढत असली, तरी कोळशाची भूमिका आजही महत्त्वाची आहे. 2025 च्या पहिल्या ११ महिन्यांत 41 GW Renewable Energy जोडली गेली, ज्यामुळे एकूण स्थापित क्षमतेत त्यांचा वाटा 40% झाला आहे. मात्र, प्रत्यक्षात Renewable Energy (विशेषतः Solar) चा वीज निर्मितीतील वाटा केवळ 14% आहे. याउलट, कोळशावर आधारित वीज निर्मिती 2023-24 मध्ये एकूण युटिलिटी उत्पादनाच्या 76% पेक्षा जास्त राहिली. त्यामुळे, जरी स्थापन क्षमतेत कोळशाचा वाटा कमी होत असला, तरी प्रत्यक्ष उत्पादन वाढत आहे. कोळसा हा India च्या वीज प्रणालीचा कणा आहे, जो बेसलोड पॉवर (Baseload Power) आणि ग्रिड स्थिरता प्रदान करतो.
ऊर्जेतील तफावत आणि गॅस प्लांटच्या समस्या
मे-जून या उन्हाळ्याच्या महिन्यांमध्ये अपेक्षित पीक पॉवर डिमांड 271 GW पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, जी गेल्या वर्षीच्या 243 GW पेक्षा लक्षणीय वाढ आहे. नैसर्गिक वायूवर (Gas) चालणारे अनेक पॉवर प्लांट्स महागड्या इंधनामुळे किंवा अपुऱ्या पुरवठ्यामुळे बंद किंवा कमी क्षमतेवर चालू आहेत. 24.9 GW च्या एकूण गॅस क्षमतेपैकी बराचसा भाग सध्या निष्क्रिय आहे. यामुळे कोळशावरील अवलंबित्व वाढले आहे. विशेषतः पश्चिम आशियातील (West Asia) ऊर्जा बाजारातील अस्थिरतेमुळे नैसर्गिक वायू आणि LNG च्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे, ज्यामुळे आयात केलेल्या कोळशाच्या किमतीही वाढल्या आहेत. सरकार 2027 पर्यंत देशांतर्गत कोळसा उत्पादन 1.4 अब्ज टन पर्यंत नेण्याचे ध्येय ठेवत आहे.
आव्हाने आणि भविष्यातील धोके
या वाढत्या कोळशाच्या वापरामुळे हवा प्रदूषण आणि हवामान बदलासारख्या समस्या वाढत आहेत. Renewable Energy च्या अनियमित स्वरूपामुळे ग्रिडमध्ये समस्या येत आहेत, तर गॅस प्लांटच्या वापरातील अडचणींमुळे ऊर्जेमध्ये तफावत निर्माण होत आहे. कोळसा खाण क्षेत्रात नियामक समस्या, पर्यावरणीय परिणाम आणि सुरक्षिततेची चिंताही आहे. 2024 मध्ये India च्या विजेच्या मागणीतील वाढीपैकी 64% वाटा कोळशाचा होता, जो 2023 मधील 91% पेक्षा कमी आहे, पण तरीही महत्त्वपूर्ण आहे. India मधील सध्याचे आणि नियोजित कोळसा प्लांट्स 2030 पर्यंत अपेक्षित गरजांपेक्षा जास्त असू शकतात, ज्यामुळे सिस्टमच्या लवचिकतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे.
ऊर्जा मागणी आणि गुंतवणुकीचे भविष्य
पुढील पाच वर्षांत India ची एकूण वीज मागणी वार्षिक 5% ते 6.5% दराने वाढण्याचा अंदाज आहे. International Energy Agency (IEA) नुसार, 2025 ते 2030 दरम्यान वीज मागणी 6.4% CAGR ने वाढेल. India हा जागतिक स्तरावर कोळशाच्या मागणीत वाढ होण्याचे मुख्य कारण राहील, असा अंदाज आहे. 2027 पर्यंत कोळशाची मागणी 1421 दशलक्ष टन पर्यंत पोहोचू शकते. सरकार 2030 पर्यंत 500 GW Renewable Energy क्षमता उभारण्याचे ध्येय ठेवत आहे. India च्या ऊर्जा क्षेत्रात पुढील दशकात अंदाजे ₹40 लाख कोटी गुंतवणुकीची संधी आहे, जी मागणी, पायाभूत सुविधा आणि स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणामुळे प्रेरित आहे.