Whalesbook
मध्य पूर्वेतील वाढत्या संघर्षांमुळे जागतिक एलपीजी बाजारात मोठी उलथापालथ होत आहे. यामुळे पुरवठ्याची चिंता वाढली असून एलपीजीच्या किमतीही झपाट्याने वाढत आहेत. या पार्श्वभूमीवर, पुणे येथील CSIR-National Chemical Laboratory (NCL) मधील शास्त्रज्ञ DME चे उत्पादन वाढवण्यासाठी काम करत आहेत. हे पाऊल भारताची ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करेल आणि जागतिक बाजारातील चढ-उतारांपासून संरक्षण देईल. सध्या भारताची एलपीजीवरील आयात अवलंबित्वही वाढले आहे, ज्यामुळे देशांतर्गत पुरवठा आणि किमतींवर आणखी दबाव येत आहे.
भारताच्या ऊर्जा स्रोतांमध्ये विविधता आणणे आणि आयात अवलंबित्व कमी करणे, हे एक महत्त्वाचे राष्ट्रीय ध्येय आहे. सध्या भारत आपल्या ऊर्जेच्या गरजेपैकी सुमारे 88% कच्चे तेल आणि 68-70% नैसर्गिक वायू आयात करतो. या समस्येवर मात करण्यासाठी, CSIR-NCL ने मेथॅनॉल-टू-DME रूपांतरणासाठी एक पेटंटेड (patented) आणि कार्यक्षम स्वदेशी कॅटॅलिस्ट (catalyst) तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. या तंत्रज्ञानामुळे भारत कोळसा, बायोमास किंवा कॅप्चर केलेला कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) यांसारख्या देशांतर्गत स्रोतांचा वापर करून DME चे उत्पादन करू शकतो, ज्यामुळे आत्मनिर्भरता वाढेल. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS) ने IS 18698:2024 नुसार, एलपीजीमध्ये 20% पर्यंत DME मिसळण्यास अधिकृत मान्यता दिली आहे. यातील 8% पर्यंतच्या मिश्रणासाठी सध्याच्या एलपीजी सिस्टीममध्ये कोणताही बदल करण्याची आवश्यकता भासणार नाही, ज्यामुळे DME चा वापर सोपा होईल. शास्त्रज्ञांच्या अंदाजानुसार, एलपीजीच्या एकूण वापरापैकी 8% DME ने बदलल्यास भारताची वार्षिक सुमारे ₹9,500 कोटींची परकीय चलन बचत होऊ शकते. जागतिक स्तरावरही DME बाजारात लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे, विशेषतः आशिया-पॅसिफिक प्रदेशातील स्वच्छ इंधनाच्या वाढत्या मागणीमुळे. गोदावरी बायो रिफायनरीज (Godavari Biorefineries) आणि ICT मुंबई सारख्या संस्था CO₂-टू-DME प्रकल्पांवरही काम करत आहेत, जे भारताच्या डीकार्बनायझेशन (decarbonisation) आणि सर्क्युलर इकॉनॉमी (circular economy) ध्येयांना पूरक आहेत.
DME च्या व्यापक वापरापुढील काही मोठी आव्हाने आहेत, विशेषतः उत्पादनाचा खर्च आणि पुरवठा यांसारख्या बाबी. DME चा मुख्य कच्चा माल (feedstock) असलेल्या मेथॅनॉलचे उत्पादन सध्या मोठ्या प्रमाणावर नैसर्गिक वायूवर अवलंबून आहे, जो भारत प्रामुख्याने इराण आणि सौदी अरेबियासारख्या देशांमधून आयात करतो. देशांतर्गत कोळसा किंवा बायोमासपासून मेथॅनॉल किंवा थेट DME उत्पादन करण्याचे मार्ग विकसित करणे आवश्यक आहे, परंतु यात काही तांत्रिक आणि आर्थिक आव्हाने आहेत. कोळशापासून मिळणाऱ्या मेथॅनॉलचा उत्पादन खर्च जागतिक किमतींशी स्पर्धा करू शकणार नाही, ज्यामुळे DME सबसिडी असलेल्या एलपीजीच्या तुलनेत कमी स्पर्धात्मक ठरू शकते. तसेच, वाढत्या जागतिक DME बाजारासाठी नैसर्गिक वायू हा एक महत्त्वाचा feedstock आहे, ज्याच्या किमती आणि पुरवठ्यावरही भू-राजकीय तणावाचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. DME चे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन सुरू करण्यासाठी नवीन पायाभूत सुविधांमध्ये (infrastructure) महत्त्वपूर्ण गुंतवणुकीची आवश्यकता असेल. BIS ने DME मिश्रणाला मान्यता दिली असली तरी, व्यावसायिक स्तरावर उत्पादन आणि ग्राहकांची स्वीकृती हा मोठ्या प्रमाणावरील वापरासाठी कळीचा मुद्दा ठरेल. CSIR-NCL सारख्या संस्थांच्या नियोजित 2.5-टन-प्रति-दिवस प्लांटसारख्या औद्योगिक-स्तरीय सुविधांसाठी मोठा वेळ आणि भांडवल लागेल. विशेषतः दुर्गम भागांमध्ये सातत्यपूर्ण गुणवत्ता आणि पुरवठा सुनिश्चित करणे हे एक मोठे लॉजिस्टिक आव्हान आहे. जरी 8% मिश्रणासाठी सध्याच्या पायाभूत सुविधांमध्ये बदल करण्याची गरज नसली, तरी उच्च मिश्रणासाठी किंवा पूर्णपणे DME वापरण्यासाठी विशेष बर्नर किंवा उपकरणांमध्ये बदल करावे लागतील, ज्यामुळे ग्राहकांचा खर्च वाढू शकतो किंवा अधिक सरकारी अनुदानाची (incentives) आवश्यकता भासू शकते.