भारताचा रशियन तेलाला रामराम, सौदी अरेबिया पुन्हा नंबर वन सप्लायर!

जागतिक ऊर्जा बाजारात भारताच्या तेल आयात धोरणात मोठे बदल होत आहेत. पूर्वी सवलतीच्या दरात (discount) मिळत असलेल्या रशियन तेलाकडे भारताचा कल वाढला होता, पण आता भू-राजकीय दबाव आणि पारंपरिक पुरवठादारांशी संबंध सुधारण्याच्या प्रयत्नांमुळे चित्र बदलत आहे. याचाच परिणाम म्हणून सौदी अरेबिया पुन्हा एकदा भारताचा प्रमुख तेल पुरवठादार म्हणून उदयास आला आहे.

आकडेवारीनुसार, मार्च 2026 मध्ये रशियन तेलाची मागणी 800,000 बॅरल प्रति दिन पर्यंत कमी होण्याचा अंदाज आहे. हे मे 2022 नंतरची सर्वात कमी पातळी असेल. फेब्रुवारीमध्ये हे प्रमाण 1.3 मिलियन बॅरल प्रति दिन होते, तर नोव्हेंबर 2025 मध्ये ते 1.8 मिलियन बॅरल प्रति दिन पर्यंत पोहोचले होते. ही घसरण स्पष्टपणे दर्शवते की भारत आता रशियन तेलावरील अवलंबित्व कमी करत आहे.

दुसरीकडे, सौदी अरेबियाने भारताचा सर्वात मोठा तेल पुरवठादार म्हणून आपले स्थान पुन्हा मिळवले आहे. फेब्रुवारी महिन्यात सौदीकडून होणारी आयात 1.26 मिलियन बॅरल प्रति दिन होती, जी आतापर्यंतची सर्वोच्च पातळी आहे. पूर्ण महिन्याचा सरासरी आकडा 1.15 मिलियन बॅरल प्रति दिन राहण्याचा अंदाज आहे. स्पर्धात्मक किंमत आणि जुने व्यापारी संबंध यामुळे मध्य पूर्वेकडील देश रशियन तेलाची जागा घेत आहेत. संयुक्त अरब अमिराती (UAE) कडून होणारी आयातही वाढली आहे.

युक्रेन युद्धानंतर रशियन Urals ग्रेड तेलावर मोठी सूट मिळत होती, ज्यामुळे भारताने त्याची आयात वाढवली होती. मात्र, आता ब्रेंट क्रूड सुमारे $80 प्रति बॅरल, WTI सुमारे $75 प्रति बॅरल असताना, रशियन Urals ची सूट कमी होऊन ती सुमारे $5-$7 प्रति बॅरल पर्यंत खाली आली आहे. यामुळे रशियन तेलाचा आकर्षकपणा कमी झाला आहे.

अमेरिका आणि भारत यांच्यातील व्यापार करारांनीही यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. अमेरिकेने भारतावर रशियन तेल आयात कमी करण्यासाठी दबाव आणला आहे, पण तो थेट बंदीच्या स्वरूपात नाही. भारताने रशियन तेलाची आयात पूर्णपणे थांबवण्याचे कोणतेही अधिकृत वचन दिलेले नाही, पण आकडेवारीतील घट स्पष्ट आहे. Reliance Industries सारख्या कंपन्यांनी रशियन कंपन्यांकडून तेल खरेदी सुरू ठेवली आहे, पण प्रमाण कमी झाले आहे. तसेच, Nayara Energy च्या व्हॅडीनर रिफायनरीमध्ये एप्रिल-मे 2026 मध्ये नियोजित देखभाल (maintenance) काम असल्याने रशियन तेलाची मागणी आणखी कमी होण्याची शक्यता आहे.

याउलट, चीनने रशियन तेलाची खरेदी वाढवली आहे. फेब्रुवारीमध्ये चीनची रशियन तेल आयात 2.08 मिलियन बॅरल प्रति दिन पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे, जी जानेवारीच्या 1.71 मिलियन बॅरल प्रति दिन पेक्षा जास्त आहे. चीन रशियन तेलावर मिळणाऱ्या सवलतीचा पूर्ण फायदा घेत आहे.

भारताचे तेल पुरवठादारांचे विविधीकरण (diversification) धोरण महत्त्वाचे असले तरी, मध्य पूर्वेकडील देशांवरील वाढते अवलंबित्व हे भू-राजकीय अस्थिरतेचा धोका वाढवते. चीनसोबत मध्य पूर्वेकडील तेलासाठी स्पर्धा वाढल्याने किमती वाढू शकतात, ज्यामुळे भारताच्या आयात खर्चात भर पडेल. अमेरिकेचा दबाव आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांचे बदलते स्वरूप यामुळे भारत एका नाजूक स्थितीत आहे. विश्लेषकांच्या मते, रशियन तेलाची आयात हळूहळू कमी होईल, पण अचानक थांबण्याची शक्यता कमी आहे. सौदी अरेबिया आणि इतर मध्य पूर्वेकडील पुरवठादार भारतासाठी महत्त्वाचे राहतील, पण पुरवठा साखळीतील (supply chain) जोखीम आणि किंमत संवेदनशीलता (price sensitivity) यावर भारताची ऊर्जा सुरक्षा अवलंबून असेल.