उन्हाळ्यात वीज टंचाईची भीती? भारत सरकारचा मोठा निर्णय; पॉवर प्लांटची देखभाल पुढे ढकलली!

विजेची तूट आणि एलएनजीचा धोका (Power Deficit and LNG Threat)

पश्चिम आशियातील (West Asia) वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे (Geopolitical Tensions) लिक्विफाइड नॅचरल गॅस (LNG) पुरवठ्यात व्यत्यय येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. यामुळे देशात सुमारे 8,000 मेगावॅट विजेची तूट (deficit) निर्माण झाली आहे. ही तूट भरून काढण्यासाठी आणि उन्हाळ्यातील विजेची वाढती मागणी (peak summer demand) पूर्ण करण्यासाठी, ऊर्जा मंत्रालयाने (Ministry of Power) एक ठोस पाऊल उचलले आहे. या अंतर्गत, सुमारे 10,000 मेगावॅट क्षमतेच्या कोळसा-आधारित वीज निर्मिती प्लांट्सची (coal-fired generation capacity) नियोजित दुरुस्ती आणि देखभाल (maintenance) आता जुलै महिन्यानंतर केली जाईल. याचा उद्देश ग्रीडची स्थिरता (grid stability) टिकवून ठेवणे हा आहे.

एलएनजीवरील अवलंबित्व आणि पर्यायी उपाय (LNG Dependency and Alternative Measures)

भारताची एलएनजी (LNG) आयातीसाठी पश्चिम आशियावर मोठी निर्भरता आहे, जी सुमारे 60% आहे. त्यामुळे या प्रदेशातील संघर्षामुळे देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेला (energy security) धोका निर्माण झाला आहे. या समस्येवर मात करण्यासाठी, आयात केलेल्या कोळशावर चालणाऱ्या प्लांट्सना (imported coal-based plants) पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित केले जात आहे. तसेच, तात्काळ पुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी कोळशाचा पुरेसा साठा (coal stockpiles) राखण्यावरही भर दिला जात आहे.

एकूण क्षमता आणि भविष्यातील योजना (Total Capacity and Future Plans)

सध्या, देशाची एकूण वीज निर्मिती क्षमता 531 गिगावॅट (GW) पेक्षा जास्त आहे, ज्यात 67% पेक्षा जास्त अक्षय ऊर्जेचा (renewable energy) वाटा येत्या काळात असेल. पुढील तीन महिन्यांत 22,361 MW क्षमतेची भर पडण्याची योजना आहे, ज्यात सौर आणि हायब्रीड प्रकल्पांचा समावेश आहे.

जोखीम आणि आव्हाने (Risks and Challenges)

मात्र, कोळसा प्लांट्सची देखभाल पुढे ढकलल्याने उपकरणांच्या झिजेचा (equipment wear) धोका वाढू शकतो. भू-राजकीय घटना आणि किमतीतील चढ-उतारामुळे (price swings) ऊर्जा सुरक्षा सतत आव्हानात्मक राहील. अक्षय ऊर्जा वाढवत असताना, आजही कोळसा हा ऊर्जेचा मुख्य स्रोत आहे. अनेक युटिलिटी कंपन्यांना मोठ्या गुंतवणुकीमुळे 2025 मध्ये नकारात्मक रोख प्रवाह (negative cash flow) जाणवत आहे. कोळसा प्लांट्सना किमान लोडवर चालवण्याची सक्ती असल्याने स्वस्त नवीकरणीय ऊर्जा (renewable energy) कधीकधी रोखली जाते, ज्यामुळे संक्रमणाची (transition) आर्थिक कार्यक्षमता कमी होते.