भारताच्या 'इन्स्टिट्यूट फॉर प्लाझ्मा रिसर्च'ने (IPR) देशातील पहिल्या 'स्फिरिकल टोकामक'ची (Spherical Tokamak) यशस्वी उभारणी केली आहे. न्यूक्लियर फ्युजनच्या क्षेत्रात भारताची ही मोठी झेप असली, तरी गुंतवणूकदारांसाठी हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, याचा सध्या शेअर बाजारावर कोणताही थेट परिणाम होणार नाही.
गुजरातस्थित 'इन्स्टिट्यूट फॉर प्लाझ्मा रिसर्च'ने (IPR) भारताचा पहिला 'स्फिरिकल टोकामक' कार्यान्वित केला आहे. सूर्याला ऊर्जा देणाऱ्या फ्युजन प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा प्रकल्प सुरू करण्यात आला असून, यात चुंबकीय क्षेत्राद्वारे प्लाझ्मा नियंत्रित केला जातो. यासोबतच बेंगळुरूस्थित 'Pranos' या स्टार्टअप कंपनीनेही 'PRAGYA' नावाचा स्वतःचा कॉम्पॅक्ट टोकामक विकसित केला आहे.
शेअर बाजारावर काय परिणाम होईल?
गुंतवणूकदारांनी हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, सरकारी संस्था असो किंवा खाजगी स्टार्टअप, यापैकी कोणतीही कंपनी सध्या शेअर बाजारात (NSE किंवा BSE वर) लिस्टेड नाही. त्यामुळे या प्रयोगांचा शेअरच्या किमतींवर कोणताही परिणाम होणार नाही किंवा यातून सध्या कोणताही व्यावसायिक नफा मिळणार नाही.
फ्युजन ऊर्जा का आव्हानात्मक आहे?
न्यूक्लियर फ्युजन हे पारंपारिक न्यूक्लियर फिशनपेक्षा वेगळे आणि सुरक्षित मानले जाते. मात्र, ही तंत्रज्ञान व्यवस्था सध्या केवळ संशोधन (R&D) टप्प्यावर आहे. याचे व्यावसायिकीकरण करण्यासाठी अत्यंत जटिल अभियांत्रिकी, उष्णता व्यवस्थापन आणि ऊर्जेचे संतुलित उत्पादन (Net Energy Gain) मिळवणे हे मोठे आव्हान आहे.
भविष्यातील संधी
हा प्रकल्प भांडवल-प्रधान असून यात खूप दीर्घकालीन कालावधी लागणार आहे. मात्र, यात वापरले जाणारे मॅग्नेट तंत्रज्ञान, व्हॅक्यूम सिस्टिम्स आणि प्रगत साहित्यातील (Advanced Materials) संशोधनामुळे भविष्यात औद्योगिक क्षेत्राला फायदा होऊ शकतो. सध्या तरी या प्रकल्पांकडे दीर्घकालीन ऊर्जा स्वातंत्र्याच्या धोरणाचा एक भाग म्हणून पाहिले जात आहे.