जागतिक अस्थिरतेत भारताची बदलती तेल आयात धोरणे

जागतिक स्तरावर सुरु असलेल्या घडामोडी आणि इंधनाच्या किमतीतील चढ-उतार यामुळे भारताने आपल्या ऊर्जा आयातीत (Energy Imports) महत्त्वपूर्ण बदल केले आहेत. स्वस्त दरात तेल मिळवणे आणि पुरवठा साखळी सुरक्षित ठेवणे यावर आता अधिक भर दिला जात आहे. या नव्या धोरणामुळे व्हेनेझुएलासारखा देश आता भारतासाठी एक महत्त्वाचा तेल पुरवठादार म्हणून समोर आला आहे, ज्याने सौदी अरेबिया आणि अमेरिकेसारख्या पारंपारिक पुरवठादारांनाही मागे टाकले आहे.

व्हेनेझुएलाचे भारतीय बाजारात पुनरागमन

मे महिन्यात, व्हेनेझुएला भारताचा तिसरा सर्वात मोठा कच्च्या तेलाचा पुरवठादार ठरला. या देशाने दररोज सुमारे 4,17,000 बॅरल तेल पाठवले. एप्रिलच्या तुलनेत ( 2,83,000 बॅरल प्रति दिन) ही मोठी वाढ आहे. सुमारे ९ महिन्यांच्या खंडानंतर व्हेनेझुएलाच्या तेलाची आयात पुन्हा सुरू झाली आहे. अमेरिकेने व्हेनेझुएलावरील काही निर्बंध शिथिल केल्यामुळे हे शक्य झाले आहे. रिलायन्स इंडस्ट्रीज (Reliance Industries) सारख्या भारतातील रिफायनरी कंपन्या व्हेनेझुएलाच्या हेवी-सल्फर क्रूड तेलाला प्राधान्य देत आहेत, कारण ते त्यांच्या रिफायनिंग प्रक्रियेसाठी अधिक योग्य आहे.

हॉरमुझ सामुद्रधुनीतील तणावामुळे पुरवठा साखळीत बदल

पश्चिम आशियातील हॉरमुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) परिसरात वाढलेल्या तणावामुळे भारताने तेल आयातीसाठी नवीन आणि पर्यायी मार्ग शोधण्यास सुरुवात केली आहे. रशिया आणि संयुक्त अरब अमिरात (UAE) हे अजूनही टॉप टू पुरवठादार असले तरी, सौदी अरेबियाकडून होणारी तेलाची आयात जवळपास निम्मी झाली आहे. या परिस्थितीमुळे रिफायनरी कंपन्या पारंपारिक स्रोतांव्यतिरिक्त ब्राझील, पश्चिम आफ्रिका आणि अमेरिकेसारख्या ठिकाणांहूनही तेल आयात करत आहेत. रशियाकडून येणारे तेल हॉरमुझच्या धोक्यांपासून सुरक्षित असल्याने ते नियमितपणे आयात केले जात आहे.

कच्च्या तेलाच्या आयातीचे धोरणात्मक विश्लेषण

पर्यायी सागरी मार्गांमुळे प्रवासाचा वेळ आणि खर्च वाढू शकतो, असे असूनही भारताकडे सुमारे 60 दिवसांचा पेट्रोलियम साठा उपलब्ध आहे. विश्लेषकांच्या मते, भारत तेल आयातीसाठी विविध देशांवर अवलंबून राहण्याचे धोरण कायम ठेवेल, ज्यात रशियन आणि व्हेनेझुएलाच्या तेलाचा मोठा वाटा असेल. भू-राजकीय तणाव आणि आर्थिक दबावाच्या काळात पुरवठा साखळी अधिक मजबूत करणे आणि रिफायनरींची कार्यक्षमता वाढवणे यावर भारताचा भर असेल.

संभाव्य धोके आणि स्पर्धात्मकता

व्हेनेझुएलाचे पुनरागमन भारतासाठी किमतीच्या दृष्टीने फायदेशीर असले तरी, राजकीय आणि आर्थिकदृष्ट्या अस्थिर असलेल्या देशावर अवलंबून राहणे धोक्याचे ठरू शकते. अमेरिकेने पुन्हा निर्बंध लादल्यास हा पुरवठा अचानक थांबवला जाऊ शकतो. तसेच, व्हेनेझुएलाच्या तेलाची मागणी त्याच्या स्पर्धात्मक किमतींवर अवलंबून आहे, जी जागतिक मागणी वाढल्यास किंवा सौदी अरेबियासारख्या प्रतिस्पर्धकांनी दर कमी केल्यास बदलू शकते. रशियाच्या विपरीत, ज्याचे मार्ग प्रमुख सागरी मार्गांना टाळून जातात, व्हेनेझुएला अमेरिकेच्या प्रभावाखाली येतो आणि त्याची अंतर्गत स्थिरता महत्त्वाची ठरते. यासोबतच, इराणच्या तेलाची अनुपस्थिती आणि इराककडून होणाऱ्या पुरवठ्यातील अस्थिरता याकडेही बाजाराचे लक्ष आहे.