Whalesbook
भारताची ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करण्याच्या दिशेने एक मोठे पाऊल उचलले जात आहे. कोळसा-बेड मिथेन (CBM) ब्लॉक्सच्या नवीन लिलावात Reliance Industries आणि Essar Group सारख्या मोठ्या कंपन्यांनी बोली लावून या क्षेत्राला नव्याने चालना दिली आहे. सध्या जागतिक बाजारपेठेत ऊर्जा दरांमध्ये मोठी अस्थिरता असून, भारताला आपल्या नैसर्गिक वायूच्या (Natural Gas) गरजा पूर्ण करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर आयात करावी लागते. या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आणि देशांतर्गत CBM स्त्रोतांचा वापर वाढवण्यासाठी सरकार प्रयत्नशील आहे.
प्रमुख खेळाडू आणि त्यांची भूमिका
भारताची सर्वात मोठी कंपनी Reliance Industries, CBM क्षेत्रात सक्रिय आहे. त्यांच्याकडे मध्य प्रदेशात दोन CBM ब्लॉक्स आहेत, जिथून ते दररोज सुमारे 0.64 MMSCMD गॅस उत्पादन करत आहेत. 300 हून अधिक विहिरींमधून हे उत्पादन घेतले जाते. Reliance ची KG-D6 सारखी इतर मोठी युनिट्स देखील देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Essar Group ची कंपनी Essar Oil and Gas Exploration and Production Limited (EOGEPL) ही अनconventional हायड्रोकार्बन्सवर लक्ष केंद्रित करत आहे. EOGEPL पश्चिम बंगालमधील Raniganj East, जो भारतातील सर्वात मोठा CBM ब्लॉक आहे, तो चालवते. या प्रकल्पाच्या विकासासाठी त्यांनी ₹6,000 कोटींपेक्षा जास्त गुंतवणूक केली आहे. 2028 पर्यंत 5 MMSCMD उत्पादन करण्याचे त्यांचे लक्ष्य आहे.
भारताच्या ऊर्जा गरजा आणि बाजारातील प्रतिसाद
भारताला त्याच्या नैसर्गिक वायूच्या गरजेपैकी जवळपास अर्धा भाग आयात करावा लागतो. यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातील दरातील चढ-उतार आणि पुरवठ्यातील अडथळे यांचा फटका बसण्याची भीती असते. देशात अंदाजे 92 ट्रिलियन क्यूबिक फूट CBM साठे 12 राज्यांमध्ये पसरलेले आहेत, ज्यांचा अजून पूर्णपणे वापर झालेला नाही. या संभाव्यतेचा फायदा घेण्यासाठी सरकारने CBM ब्लॉक्सच्या विशेष लिलावाचे आयोजन केले आहे. Directorate General of Hydrocarbons (DGH) ने 2025 आणि 2026 मध्ये Category II आणि Category III बेसिनमधील 16 ब्लॉक्ससाठी बोली मागवल्या होत्या.
Oil India Ltd (OIL) ने तीन ब्लॉक्ससाठी बोली लावली आहे. विशेष म्हणजे, देशातील सर्वात मोठी तेल आणि वायू उत्पादक कंपनी Oil and Natural Gas Corporation (ONGC) या लिलावात सहभागी झाली नाही.
CBM विकासातील आव्हाने आणि भूतकाळातील अडथळे
भारतातील CBM क्षेत्राला सुरुवातीपासूनच अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागला आहे. 2001 ते 2008 या काळात झालेल्या चार लिलावांमध्ये वाटप केलेल्या 33 ब्लॉक्सपैकी फार कमी ब्लॉक्स व्यावसायिक उत्पादनापर्यंत पोहोचू शकले. कमी उत्पादन क्षमता, परवानग्यांमधील विलंब आणि आर्थिक व्यवहार्यता यासारख्या कारणांमुळे अनेक ब्लॉक्स सोडून द्यावे लागले.
या नवीन बोली Category II आणि III बेसिनवर केंद्रित आहेत, ज्यात Category I बेसिनच्या तुलनेत शोधनाचा धोका जास्त असतो. Essar च्या भूतकाळातील पाईपलाईन इन्फ्रास्ट्रक्चरमधील विलंबासारख्या समस्यांनी CBM प्रकल्पांसाठी मजबूत पायाभूत सुविधा आणि बाजारपेठेची उपलब्धता किती महत्त्वाची आहे हे दाखवून दिले आहे. CBM काढताना मिथेन उत्सर्जन आणि पाणी व्यवस्थापन यासारख्या तांत्रिक बाबींचाही परिणाम नफ्यावर आणि पर्यावरणीय नियमांचे पालन करण्यावर होतो. ONGC च्या या लिलावातून माघार घेण्यामागे या ब्लॉक्सची आर्थिक व्यवहार्यता किंवा धोरणात्मक जुळवणीबद्दलची चिंता असू शकते.
भारताच्या CBM महत्त्वाकांक्षेचे भविष्य
सरकारचे उद्दिष्ट 2027-28 पर्यंत CBM उत्पादन दुप्पट करून 5 MMSCMD पर्यंत नेणे आहे. हे उद्दिष्ट नवीन मिळालेल्या ब्लॉक्सच्या यशस्वितेवर आणि धोरणात्मक पाठिंब्यावर अवलंबून असेल. Reliance आणि Essar यांनी भूगर्भीय आणि लॉजिस्टिकची आव्हाने यशस्वीपणे पार केल्यास, त्यांचे CBM प्रकल्प भारताची ऊर्जा आयात कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.