भारतात उष्णतेचा कहर! वीज मागणीने रेकॉर्ड मोडले, सरकारचे 'इमर्जन्सी पॉवर प्लॅन' कार्यान्वित

विजेच्या मागणीत अभूतपूर्व वाढ

देशभरात पसरलेल्या तीव्र उष्णतेच्या लाटेमुळे (Heatwave) विजेच्या मागणीत आतापर्यंतची सर्वाधिक वाढ झाली आहे. ही परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी भारत सरकारने एक 'इमर्जन्सी पॉवर प्लॅन' (Emergency Power Plan) लागू केला आहे. अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, जून आणि जुलै या संपूर्ण महिन्यांमध्ये सर्व वीज निर्मिती युनिट्स पूर्ण क्षमतेने कार्यरत राहतील आणि सर्व नियोजित देखभाल दुरुस्तीची कामे (Scheduled Maintenance) थांबवण्यात आली आहेत. या उपायांमुळे विजेच्या वाढत्या मागणीला तोंड देण्यासाठी सुमारे 15,000 MW अतिरिक्त वीज निर्मिती अपेक्षित आहे.

विक्रमी मागणी आणि इंधन साठा

सरकारी अंदाजानुसार, वाढत्या तापमानामुळे आणि थंड ठेवण्याच्या उपकरणांच्या (Cooling Appliances) वाढत्या वापरामुळे जुलै महिन्यात विजेची कमाल मागणी 283 GW पर्यंत पोहोचू शकते. अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सध्या कोळशाचा साठा सुमारे 49 दशलक्ष टन उपलब्ध आहे, जो 18 दिवसांच्या कामकाजासाठी पुरेसा आहे.

भार व्यवस्थापन उपाययोजना

भार व्यवस्थापनाचा (Load Management) एक भाग म्हणून, दिवसा हायड्रोइलेक्ट्रिक पॉवर प्लांट्स (Hydroelectric Power Plants) बंद ठेवले जातील, जेणेकरून संध्याकाळच्या उच्च मागणीसाठी पाण्याचा साठा वाचवता येईल. सलग तीन दिवस वीज मागणीचे रेकॉर्ड मोडल्यानंतर हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. बुधवारपर्यंत वीज वापर 265.44 GW पर्यंत पोहोचला होता. भारतीय हवामान विभाग (India Meteorological Department - IMD) नुसार, उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भारतात उष्णतेची लाट कायम राहण्याची शक्यता आहे, जिथे तापमान अनेकदा 45 अंश सेल्सियस च्या आसपास पोहोचत आहे.

ऊर्जा क्षेत्राचे भविष्य

हवामानातील बदल लक्षात घेता, भारताच्या ऊर्जा क्षेत्रावर याचा दीर्घकालीन काय परिणाम होईल, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. सर्व युनिट्स पूर्ण क्षमतेने चालवणे आणि देखभाल थांबवणे यामुळे पायाभूत सुविधांवर ताण येऊ शकतो आणि भविष्यातील कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. उष्णतेच्या लाटेमुळे शेजारील पाकिस्तानलाही ऊर्जा संकटाचा सामना करावा लागत आहे, जे या प्रदेशातील असुरक्षितता दर्शवते. सरकारचे हे proactive उपाय व्यापक वीज कपातीला (Blackouts) प्रतिबंध घालण्यासाठी आहेत, ज्यामुळे आर्थिक व्यवहार आणि दैनंदिन जीवनात व्यत्यय येऊ शकतो. पावसाळ्यामुळे होणाऱ्या व्यत्ययांपेक्षा, सध्याचे संकट पूर्णपणे तापमानावर आधारित आहे, जे एक वेगळे आव्हान उभे करत आहे. ऊर्जा विश्लेषक ग्रीडची इतकी उच्च मागणी टिकवून ठेवण्याची क्षमता बारकाईने पाहत आहेत. अलीकडील मागणीचे उच्चांक पूर्ण झाले असले तरी, सततचे उच्च तापमान राष्ट्राच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांसाठी एक मोठे आव्हान आहे.