भारताची मोठी खेळी: LPG संकटातून नैसर्गिक वायू नेटवर्कचा जलद विस्तार!

संकट हेच संधी: CGD नेटवर्कचा वेग वाढणार

जागतिक स्तरावर भू-राजकीय तणावामुळे लिक्विफाइड पेट्रोलियम गॅस (LPG) च्या पुरवठा साखळीत मोठे व्यत्यय आले आहेत. या पार्श्वभूमीवर, भारत सरकार आपत्कालीन अधिकार वापरून एलपीजीचा वापर केवळ अत्यावश्यक घरगुती गरजांसाठी मर्यादित ठेवत आहे. त्याचबरोबर, ग्राहकांना पाईपलाईन नैसर्गिक वायू (PNG) नेटवर्ककडे वळवण्याची प्रक्रिया वेगवान केली जात आहे. या धोरणानुसार, जे ग्राहक तीन महिन्यांच्या आत पाईपलाईन गॅसकडे वळू शकतात, त्यांना एलपीजी पुरवठा थांबवला जाईल. भारत आपल्या एलपीजी गरजांपैकी सुमारे 60% आयात करतो, ज्यावर दरवर्षी सुमारे $12 अब्ज खर्च होतो. हा खर्च कमी करण्यासाठी भारत आता कटीबद्ध आहे.

सबसिडीवरील भार कमी होणार, पायाभूत सुविधांना चालना

सिटी गॅस डिस्ट्रिब्युशन (CGD) नेटवर्कचा विस्तार सुलभ करण्यासाठी सरकारने अनेक नियामक सुधारणा केल्या आहेत. पाईपलाईनसाठी परवानग्या मिळवण्याची प्रक्रिया आता अधिक वेगवान झाली आहे. तसेच, जमीन मालकांना आणि स्थानिक प्रशासनाला पाईपलाईनसाठी आवश्यक जागा देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाचे सचिव नीरज मित्तल यांनी याला 'संकटाचे जलद नेटवर्क विस्तारासाठी संधीत रूपांतर' असे म्हटले आहे. पाईपलाईन गॅस ग्राहकांना बाजारभावाच्या जवळ असलेल्या दराने उपलब्ध असल्याने सरकारला मोठी आर्थिक मदत होणार आहे. मागील वर्षी $3.4 अब्ज चा सबसिडीवरील खर्च कमी होण्याची अपेक्षा आहे, तसेच सबसिडीयुक्त एलपीजी विकणाऱ्या रिटेलर्सचे महसूल नुकसानही टाळता येईल. विश्लेषकांच्या मते, या उपायांमुळे 2030 पर्यंत भारताची एलपीजी आयात 10% ते 15% ने कमी होऊ शकते.

बाजारातील वाढ आणि प्रमुख कंपन्या

CGD मार्केटमध्ये मोठी वाढ अपेक्षित आहे. 2031 पर्यंत हा बाजार USD 23.38 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, जो 2025 मध्ये USD 11.33 अब्ज होता. म्हणजेच, 12.84% च्या चक्रवाढ दराने (CAGR) हा बाजार वाढेल. यात पाईपलाईन नैसर्गिक वायू (PNG) हा सर्वात वेगाने वाढणारा विभाग असेल, जो 2025 ते 2031 दरम्यान सुमारे 14.46% वार्षिक दराने वाढण्याची शक्यता आहे. या क्षेत्रात Indraprastha Gas Limited (IGL), Mahanagar Gas (MGL), GAIL Gas Limited, आणि Bharat Petroleum Corporation (BPCL) सारखे प्रमुख खेळाडू आहेत.

• GAIL (India) Limited ही एक मोठी कंपनी असून, तिचे मार्केट कॅपिटलायझेशन मार्च 2026 पर्यंत सुमारे ₹90,736 कोटी होते, ज्याचा चालू वर्षासाठी P/E रेशो 11.84 आहे. मात्र, गेल्या एका वर्षात GAIL चे शेअर्स -23.57% नी घसरले आहेत.
• Indraprastha Gas Limited (IGL) साठी विश्लेषकांचे 'Buy' रेटिंग असून, सरासरी १२ महिन्यांचे टार्गेट प्राईस ₹215.00 आहे. या शेअरमध्येही गेल्या वर्षात -28.24% ची घसरण दिसून आली आहे.
• Mahanagar Gas (MGL) ने गेल्या पाच वर्षांत दरवर्षी 12.8% ने कमाईत वाढ नोंदवली आहे.
• Bharat Petroleum Corporation Limited (BPCL) चे मार्केट कॅपिटलायझेशन १ एप्रिल 2026 पर्यंत ₹121,997.76 कोटी होते. याला साधारणपणे 'Moderate Buy' किंवा 'Hold' रेटिंग मिळते, ज्याचा सरासरी १२ महिन्यांचा टार्गेट प्राईस ₹400.75 च्या आसपास असतो. मात्र, BPCL कडे INR 611.01 अब्ज चे मोठे कर्ज आहे.

धोके आणि आव्हाने

या विस्तारासोबत काही धोकेही आहेत. पश्चिम आशियातील भू-राजकीय संघर्षामुळे एलएनजी (LNG) च्या जागतिक दरात दुप्पट वाढ झाली आहे, ज्यामुळे भारताच्या एलएनजी आयातीवर परिणाम होत आहे. यामुळे CGD विक्रीत अल्प काळात 8-10% घट येऊ शकते, जरी वाढलेल्या दरांमुळे नफा टिकून राहू शकतो. तसेच, जानेवारी ते ऑक्टोबर 2025 दरम्यान भारताच्या नैसर्गिक वायू वापरात 7.5% ची घट दिसली, जी 2024 मधील 13% वाढीच्या विरुद्ध आहे. GAIL चा P/E रेशो 0.05 आहे, जो सेक्टरच्या सरासरीपेक्षा खूपच कमी आहे, तर BPCL ला 'Hold' रेटिंग मिळाले आहे, जे बाजारातील सावध दृष्टिकोन दर्शवते.

भविष्यवेध

सरकार 2030 पर्यंत 35 दशलक्ष ते 40 दशलक्ष एलपीजी कनेक्शनचे लक्ष्य ठेवत आहे. यामुळे ऊर्जा संक्रमण आणि सुरक्षिततेवर भारताचा भर दिसून येतो. आगामी काळात एलपीजी आयातीत घट आणि CGD मार्केटमध्ये 12.84% ची वाढ अपेक्षित आहे.