IIT Madras च्या संशोधकांनी ग्रीन हायड्रोजन निर्मितीसाठी एक नवीन 'रिकन्फिगरेबल पॉवर कन्व्हर्जन सिस्टम' विकसित केली आहे. यामुळे हायड्रोजन इलेक्ट्रोलायझरची कार्यक्षमता वाढण्यास मदत होणार असली, तरी सध्या हे तंत्रज्ञान प्रयोगशाळेतील 'प्रोटोटाईप' स्तरावर आहे.
भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT), मद्रासने हायड्रोजन इलेक्ट्रोलायझरची कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी एक अत्याधुनिक पॉवर कन्व्हर्जन सिस्टम तयार केली आहे. हायड्रोजन निर्मिती प्रक्रियेत जाणवणारी व्होल्टेज अस्थिरता आणि ऊर्जेचा होणारा अपव्यय रोखणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे. ही सिस्टीम गरजेनुसार विजेचे वितरण डायनॅमिक पद्धतीने नियंत्रित करू शकते, ज्यामुळे हायड्रोजन निर्मितीचा फ्रेमवर्क अधिक मजबूत होईल.
पॉवर मॅनेजमेंटमधील नाविन्य
डॉ. दीपक रोनांकी यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने 'प्रेडिक्टिव्ह कंट्रोल स्ट्रॅटेजी' विकसित केली आहे. यामध्ये कन्व्हर्टर चॅनेल हवे तसे चालू किंवा बंद करता येतात. यामुळे वीज पुरवठ्यातील चढ-उतार हाताळणे सोपे होणार आहे. विशेष म्हणजे, जर एखादा चॅनेल निकामी झाला, तरीही सिस्टीम काम करत राहते, ज्यामुळे औद्योगिक स्तरावरील 'डाउनटाइम' कमी होऊ शकतो.
आव्हाने आणि पुढील वाटचाल
सध्या ही सिस्टीम 5 kVA क्षमतेच्या लॅब प्रोटोटाईप स्वरूपात आहे. लॅबमधून प्रत्यक्ष औद्योगिक वापरापर्यंत (मेगावॅट स्केल) जाण्यासाठी मोठे इंजिनिअरिंग अडथळे पार करावे लागतील. यामध्ये थर्मल लोडचे व्यवस्थापन आणि ग्रीडची गुणवत्ता राखणे हे महत्त्वाचे मुद्दे असतील.
गुंतवणूकदारांनी हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे की, जरी भारत R&D क्षेत्रात प्रगती करत असला, तरी ग्रीन हायड्रोजनची निर्मिती खर्च अजूनही 'ग्रे' हायड्रोजनपेक्षा जास्त आहे. तसेच, प्लॅटिनम आणि इरिडियम यांसारख्या महागड्या आणि आयात कराव्या लागणाऱ्या कच्च्या मालावर अवलंबून राहणे ही एक मोठी अडचण आहे. जोपर्यंत हे तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी होत नाही, तोपर्यंत पायाभूत सुविधांमधील मोठी गुंतवणूक आणि तांत्रिक प्रगतीवर लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.