Whalesbook
होर्मुझ सामुद्रधुनीचे धोके!
जागतिक स्तरावर तेल आणि वायू पुरवठ्याच्या सुमारे 20% भागासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असलेले होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद झाल्यास भारताच्या ऊर्जा आयातीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. भारतीय रिफायनरींकडे सध्या 10 ते 15 दिवसांचा क्रूड ऑइलचा साठा आहे, तर अतिरिक्त 5 ते 7 दिवसांचा इंधनाचा साठा उपलब्ध आहे. हा बफर मुख्यतः क्रूड ऑइलसाठी आहे. भारताच्या क्रूड ऑइल आयातीपैकी सुमारे 50%, म्हणजे दररोज 2.5 ते 2.7 दशलक्ष बॅरल तेल, इराक, सौदी अरेबिया आणि कुवैतसारख्या देशांमधून याच मार्गाने येते. मात्र, LNG आणि LPG आयातीसाठी धोका अधिक गंभीर आहे. भारताच्या एकूण LNG आयातीपैकी तब्बल 60% आणि जवळपास सर्व LPG आयात याच मार्गाने होते.
किंमतीत वाढ आणि पुरवठ्यावर ताण
मध्य पूर्वेतील वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात आधीच उलथापालथ सुरू झाली आहे. ब्रेंट क्रूड ऑइलच्या किंमती आठवड्याच्या शेवटी 7 महिन्यांच्या उच्चांकावर, म्हणजेच सुमारे $73 प्रति बॅरल होत्या. वर्षाच्या सुरुवातीपासून यात सुमारे 16% वाढ झाली आहे. जर पुरवठ्यात अडथळे आले, तर या किंमती $80 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचू शकतात, असा अंदाज आहे. वाढत्या जागतिक महागाईमुळे (Inflation) बफर स्टॉक ठेवणे अधिक महाग होत आहे आणि पर्यायी ऊर्जा स्त्रोतांच्या किमतीही वाढत आहेत.
पर्यायी स्रोत आणि राखीव साठा
संभाव्य अडथळे लक्षात घेता, भारताने पर्यायी आयात धोरणे आखली आहेत. यामध्ये रशियाकडून अधिक खरेदी करण्याचा पर्याय आहे, मात्र रशियापर्यंत पोहोचायला मध्य पूर्वेच्या तुलनेत सुमारे 5 दिवसांऐवजी 1 महिन्याचा अधिक वेळ लागतो. त्यामुळे वेळेवर नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे. याव्यतिरिक्त, देशाकडे सुमारे 1 आठवड्याची गरज भागवण्यासाठी पुरेसा राखीव साठा (Strategic Reserves) उपलब्ध आहे, ज्यामुळे सुरक्षेचा आणखी एक स्तर तयार होतो.
विश्लेषकांचे मत
भारताने मध्य पूर्वेकडील क्रूड ऑइलवरील वाढलेले अवलंबित्व होर्मुझशी संबंधित धोके वाढवते, असे अनेक विश्लेषकांचे मत आहे. जरी तात्पुरते अडथळे शक्य असले, तरी संपूर्ण मार्ग दीर्घकाळासाठी बंद होण्याची शक्यता कमी आहे. सध्या तरी थेट पुरवठा खंडित होण्याऐवजी किंमतीतील अस्थिरता आणि व्यापक आर्थिक परिणाम ही मुख्य चिंता आहे. याचे कारण म्हणजे, पुरवठ्याचे विविध स्रोत, रशियाचा पर्याय आणि राखीव साठा. मात्र, क्रूड ऑइलच्या तुलनेत नैसर्गिक वायूसाठी (Natural Gas) ही परिस्थिती अधिक चिंताजनक आहे. LNG चे बहुतांश व्हॉल्यूम दीर्घकालीन करारांमध्ये (Long-term contracts) बांधलेले असल्याने, स्पॉट मार्केटमध्ये सहज उपलब्ध पर्याय मर्यादित आहेत. त्यामुळे, होर्मुझ बंद झाल्यास भारताकडे पुरेशा वायूचा अभाव भासू शकतो. LPG आयातीतही अशाच अडचणी आहेत. चीन, जपान आणि दक्षिण कोरियासारखे देशही मध्य पूर्वेकडील पुरवठ्यावर अवलंबून असल्याने प्रादेशिक पातळीवर ही समस्या आहे.
भविष्यातील शक्यता
भू-राजकीय तणावामुळे क्रूड ऑइलच्या किंमतीत अस्थिरता कायम राहण्याची शक्यता आहे. पुरवठा खंडित होण्याची शक्यता कमी असली, तरी किंमतीतील मोठे चढ-उतार आणि वाढलेला खर्च या धोक्यांची पातळी अजूनही जास्त आहे. त्यामुळे, ऊर्जा सुरक्षा हा भारतीय धोरणकर्त्यांसाठी चिंतेचा विषय राहील. देशाची 88% क्रूड ऑइल आयात अवलंबित्व पाहता, या घडामोडींचा थेट परिणाम महागाई, औद्योगिक उत्पादन आणि सर्वसामान्यांच्या खर्चावर होऊ शकतो.